Vrijdag 05/06/2020

Essay

Verzamelaar heeft eitje te pellen met hedendaagse kunstwereld: "Uit liefde voor de kunst. Yeah right"

Hij werd 'art flipper' genoemd, en toen was het geduld van de Nederlandse kunstverzamelaar Bert Kreuk op. In zijn nieuwe, gelijknamige boek legt hij de wanpraktijken bloot van heel wat galeristen en kunstadviseurs. Of hoe treurnis je ook aan het lachen kan brengen. 

"Bert Kreuk is een art flipper...", las ik op een ochtend in 2014 op een bekende kunstwebsite. In de blog werd verwezen naar een veiling van enkele kunstwerken uit mijn collectie bij Sotheby’s in New York. De auteur van het stuk had, naar aanleiding van die veiling, de bedoeling mij weg te zetten als een speculant, een niet serieus te nemen verzamelaar. Iemand die alleen kunst koopt om die zo snel mogelijk weer door te verkopen. Kortom: een art flipper. Nu zal het me eerlijk gezegd een zorg zijn hoe anderen mij willen bestempelen. Ongefundeerde meningen zijn bij voorbaat irrelevant. Maar interessanter is de reden waarom ik met zulk fanatisme als art flipper werd bestempeld.

Te grote bril

Ik verzamel al meer dan twintig jaar kunst. Een lange educatieve reis, die mij met veel passie langs de belangrijkste kunststromingen heeft gevoerd. Vanuit het impressionisme naar het expressionisme en van de abstracte naar de hedendaagse kunst. Uit alle perioden probeer ik de meest representatieve en beste werken te verzamelen, wat inmiddels tot een mooie en omvangrijke collectie heeft geleid. Met werken van onder anderen Claude Monet, Paul Cézanne, Pablo Picasso, Willem de Kooning, Agnes Martin, Robert Motherwell, Peter Doig en Luc Tuymans.

Deze reis door de geschiedenis van de kunst deed mij zo’n zeven jaar geleden in de hedendaagse kunst belanden. En in het bijzonder bij de conceptuele kunst van de opkomende kunstenaar, waarbij het concept en het idee centraal staan. Voordat ik een werk aanschaf, vind ik het van belang dat een kunstwerk mij raakt, maar ook dat ik begrijp welke intentie achter het kunstwerk schuilgaat. Ik steek daarom niet alleen veel tijd in het kijken naar kunst, maar ook in het bestuderen en onderzoeken daarvan. Ik bezoek daarvoor veel musea, ateliers en vooral galeries.

Ook luister ik graag naar deskundige meningen die iets kunnen toevoegen aan mijn kennis van een kunstenaar of kunstwerk. Je krijgt dan als verzamelaar al gauw te maken met het fenomeen ‘kunst­adviseur’. In mijn gesprekken viel het me al snel op dat, een kleine groep goede adviseurs daargelaten, de meesten gewoon hun natte vinger in de lucht steken en peilen uit welke artistieke hoek de wind waait. Met woorden als narrative, heterogeneous materials en multilayered practice proberen ze je te imponeren. Ze lijken vooral bezig met het verkopen van zichzelf en meten zich daarbij graag een onderscheidend imago aan. Zo heeft er een altijd een haarspeld in zijn vette kuif, weer een ander draagt een zwart gewaad om te voldoen aan een soort van ‘zen-imago’, en een te grote bril doet het ook altijd goed.

Naarmate de financiële belangen in de kunstwereld toenemen, kom ik steeds vaker dit soort oppervlakkige zelfingenomenheid tegen. Personen die je mening willen sturen over wat jij al dan niet goed moet vinden. Opmerkelijk is hoeveel mensen klakkeloos dit soort adviezen volgen, zonder zich de vraag te stellen of ze het werk ook echt thuis aan de muur willen hebben. Kunstbeleving gaat namelijk altijd over wat je raakt, maar niet over wat een ander je aanraadt. Als vermomde dealers adviseren de meeste kunst­adviseurs dikwijls een kunstenaar van wie ze werk bezitten, of een werk waar ze vanaf moeten of de meeste commissie aan verdienen, maar niet omdat het kwalitatief het beste werk is. Uiteraard alleen uit liefde voor de kunst als je hen mag geloven.

Bizarre wachtlijsten

Ik laat me daarom nog zelden begeleiden door een kunstadviseur. Waar ik voorheen kunst van vaak overleden kunstenaars kocht via tussenpersonen die ‘dealers’ werden genoemd, wordt hedendaagse kunst verhandeld door partijen die zich graag ‘galerist’ noemen. Dealer klinkt voor hen kennelijk te commercieel en galerist sluit beter aan bij het idee dat deze handelaars het uit liefde voor de kunst doen. De galerist spreekt bij voorkeur ook niet over ‘verkopen’ maar over ‘het plaatsen’ van een kunstwerk in een collectie, uiteraard voor een zo hoog mogelijke prijs. Sommige internationaal opererende galeristen zien zich als onmisbaar in het voortbestaan van de kunstenaar en achten zich daarbij regelmatig belangrijker dan de kunstenaars die ze vertegenwoordigen. Galeristen met deze houding zijn vaak afhankelijk van een paar goed lopende, meestal net doorgebroken kunstenaars. Zij halen een groot deel van de inkomsten binnen voor de galerie en die belangen moeten ten koste van alles worden beschermd.

Een belangrijk middel daarbij is de wachtlijst en je plek daarop. Tijdens mijn reis door de hedendaagse kunst viel het me op dat ik vrij snel toegang kreeg tot kunst van kunstenaars die al een tijd bezig zijn, maar niet van populaire opkomende kunstenaars. Het is juist zo spannend om aan het begin van de carrière van kunstenaars werk te kopen en hun ontwikkelingen te volgen. Bovendien zijn werken in het begin van een carrière nog erg onbevangen en daarom kun je dus kwalitatief goed werk voor redelijke bedragen verwerven. 

Op mijn vraag aan een New Yorkse galerist waarom ik geen werk kon kopen van zo’n opkomende kunstenaar, werd me duidelijk gemaakt dat dit met ‘de wachtlijst' te maken had. Triomfantelijk meldde ze dat bovenaan op de lijst verzamelaars staan die bijvoorbeeld exposities of publicaties van de galerie financieren en veel contacten hebben in de kunstwereld en bereid zijn die met de galerie te delen. Dit zijn de ‘goede verzamelaars’. Heb je nog niet veel voor de galerist betekend, of hebben ze nog niet aan je verdiend, dan vind je je naam ergens onderaan op de lijst. Maar, zo werd mij verzekerd, ik kon mijn positie op de wachtlijst verbeteren door mijn relatie met de galerie te ‘verbreden’.

Op de vraag wat dit inhield, kreeg ik het advies om werk aan te schaffen van kunstenaars die ik niet in de collectie wil, teneinde werk te kunnen kopen van kunstenaars in wie ik wel interesse heb. Op die manier ‘ondersteunde’ ik het programma van de galerist. Ik kon ook twee werken kopen en er daarvan een aan een museum schenken, zodat haar kunstenaar museale erkenning krijgt.

Onderdanigheid

Ik viel zowat van mijn stoel toen ik dat hoorde. Het gaat dus niet over de liefde voor de kunst en de inhoud van je verzameling, maar om de vraag wat de verzamelaar voor de galerist kan betekenen en wat ze aan je kunnen verdienen. Daarmee is de hoogte van je plek op de wachtlijst vaak recht evenredig aan de mate van je onderdanigheid en het conform zijn aan het systeem. Zo werkt dat nu eenmaal, het zijn de ‘ongeschreven regels’ van de kunstwereld, zo betoogde de galerist. Wil je werk aanschaffen van een hot artist, dan kun je je als verzamelaar maar beter aan die regels houden. Uiteraard zijn ongeschreven regels subjectief, juist omdat ze ongeschreven zijn.

Maar een van die regels schijnt te zijn dat je als verzamelaar een kunstwerk, bij eventuele verkoop in de toekomst, ook weer via diezelfde galerist verkoopt. Die vanzelfsprekendheid is mij altijd ontgaan, zeker als daar geen afspraken over bestaan. De galerist heeft zich immers tijdens de oorspronkelijke verkoop al ruimschoots laten betalen voor zijn of haar bemiddeling, vaak 50 procent van de verkoopprijs. Op deze manier kunnen ze tweemaal aan hetzelfde kunstwerk verdienen. Uiteraard uit liefde voor de kunst! Doe je dat niet, maar waag je het zo’n kunstwerk in een veiling te verkopen, dan loop je het risico het stempel art flipper te krijgen. Net als ik nu.

Soap van wereldformaat

Over verkopen als essentieel onderdeel van het beheer en verbeteren van mijn collectie, ben ik altijd open geweest. Hedendaagse kunst wordt tenslotte elke dag gemaakt en als verzamelaar ben ik constant bezig met het maken van keuzes. Ik streef ernaar die werken van de kunstenaar te bezitten, waarvan ik vind dat die het best aansluiten bij de artistieke ambitie of het concept dat die kunstenaars willen uitdragen. En zo kan het zijn dat een recenter werk van een kunstenaar bijvoorbeeld beter is dan een werk dat ik al bezit. Ik koop dus veelal werk terug van dezelfde kunstenaar van wie ik verkoop. Het begrip art flipper gaat uiteraard aan elke nuance van collectiebeheer, inclusief mijn schenkingen aan musea, voorbij. Bij een bepaald deel van belanghebbenden binnen de kunstwereld gaat het allang niet meer om de context maar om beeldvorming in hun streven naar macht en controle. De meeste verzamelaars zijn bang voor het stempel art flipper en de negatieve connotatie. Heb je dat stempel, dan kom je op een zwarte lijst en wordt het kopen van kunst je bij deze galeristen onmogelijk gemaakt. Daarom houden veel verzamelaars hun doorverkopen stil.

Omdat ik me niet hield aan die door geld gedreven ongeschreven regels, de manipulerende schijnwachtlijsten en ander gekonkel, en ik bovendien iemand van hun inner circle had aangesproken op een wanprestatie, kwam de kunstelite in actie. In een vooropgezette actie benaderde een paar galeristen de pers en werden bepaalde bloggers in stelling gebracht om negatief over me te schrijven. Het geheel leidde tot een soap van wereldformaat die in de pers breed werd uitgemeten. Ook een bestuurder van een kunstvereniging met persoonlijke belangen benaderde gretig de kunstwereld om mij negatief weg te zetten. Zijn handelen is helaas vrij exemplarisch voor de kunstelite. Eerst lobbyen ze zich een positie op het pluche, om die daarna voor eigen doeleinden en rancuneuze geldingsdrang te misbruiken. Een stuitend symptoom van de ondoorzichtige wijze waarop deze bestuurders vaak binnen eigen kring worden gekozen. En dat dikwijls niet op basis van hun kwaliteiten.

Handel met voorkennis

De afgelopen jaren heb ik het aantal incidenten zien toenemen, zodanig dat er duidelijk sprake is van een trend. Zo verkocht een galerist mij een werk uit een populaire periode van een kunstenaar, waarvan achteraf bleek dat het net was gemaakt. Van een andere galerist kocht ik werk dat ze voor aflevering doorverkocht toen bleek dat ze er meer geld voor kon krijgen. Weer andere galeristen spannen samen om werk van bepaalde kunstenaars in prijs te laten stijgen door gecoördineerde opkoopacties. Bronzen sculpturen van een overleden kunstenaar worden nagegoten en als lifetime verkocht.

Ook handel met voorkennis schijnt normaal te zijn. Bijvoorbeeld het kopen van werk van een kunstenaar van wie alleen in kleine kring bekend is dat die binnenkort een belangrijke tentoonstelling krijgt en daarna in prijs zal stijgen. Maar het meest opmerkelijke was dat ik, als gastcurator ten tijde van de expositie van een deel van mijn collectie in het Haags Gemeentemuseum, door diverse galeristen werd benaderd met de vraag hun kunstenaars te tonen. Daarbij deden ze me de meest onverschrokken voorstellen. En dan hebben we het nog niet over de vraag wie invloed heeft op wat wij allemaal in sommige musea te zien krijgen en welke afspraken daaraan ten grondslag kunnen liggen. Uiteraard allemaal uit liefde voor de kunst.

Geld-gedreven belangen leiden meer en meer tot excessen bij een groep die tegelijkertijd veelvuldig de termen ‘ongeschreven regels’ en art flipper bezigt. Hun moralisme is niets anders dan een geriefelijk excuus voor hun wangedrag en ter afscherming van hun eigen belangen.

Nu zul je je afvragen of je nog wel in kunst kunt geloven, of van kunst kunt houden of zelf kunst wil verzamelen. Mijn antwoord: ja, ja en ja, voor al die goedwillende en fantastische kunstenaars, oprechte galeries en uit liefde voor de kunst! Als je op je ontdekkingstocht in de kunstwereld echter iemand tegenkomt in een zwart gewaad, met een te grote bril of een haarspeld in zijn kuif, doe ze dan de groeten van me.

Art Flipper - Achter de schermen van de kunstwereld: de ervaringen van een topverzamelaar verscheen op 12 april bij Karakter Uitgevers, 22,99 euro. Alle royalty’s gaan naar goede doelen. 

OVER DE AUTEUR

Rotterdammer Bert Kreuk (1964) woont afwisselend in Florida, Panama en Zwitserland. Kreuk heeft een collectie van ongeveer 800 werken, waaronder stukken van Claude Monet, Paul Cézanne, Piet Mondriaan, Willem de Kooning, Andy Warhol, Luc Tuymans, Damien Hirst, Peter Doig en Jeff Koons. Zijn aanslepende conflict met de Deens-Vietnamese kunstenaar Danh Vo haalde de laatste jaren meermaals de Nederlandse en internationale kranten. Zo klaagde de verzamelaar Vo aan omdat die voor een tentoonstelling van Kreuks collectie in Den Haag zijn woord gebroken had. Vo zou een zaalvullend werk maken ter waarde van 350.000 dollar, maar kwam op het laatste moment aanzetten met een bruikleen in de vorm van een kartonnen verhuisdoos. Ter compensatie eiste Kreuk van hem 3,5 miljoen dollar schadevergoeding.

Een rechter ‘veroordeelde’ Vo in 2015 tot het maken van een “indrukwekkend” en “ruimtevullend” kunstwerk. Vo lanceerde het merkwaardige voorstel om zijn vader de muren van het Haagse museum te laten volschilderen met “Shove it up your ass, you faggot”, een citaat uit de film The Exorcist. Maar Kreuk was er niet meteen voor te vinden... De twee partijen besloten eind dat jaar om de rechtszaak te laten vallen. De precieze details van dit akkoord zijn nooit bekend geraakt. En de spanningen waren niet van de baan.

De titel ‘art flipper’ werd aan Kreuk toegekend in een stuk op Artnet Newspaper, een online nieuwskanaal dat zich toespitst op kunsthandel. Volgens die website is Kreuk er steeds open over ge­weest dat hij zijn verzameling ook ziet als een investering. Doorgaans wordt de benaming art flip­per gebruikt voor verzamelaars die werken en­kel aan­kopen om ze voor meer geld door te verkopen. Vaak worden ze dan eerst in een pres­ti­gieus museum tentoongesteld, wat de prijs opdrijft. (YV)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234