Zaterdag 24/08/2019

Verwondering om het alledaagse

Wanneer heeft u voor het laatst gekeken naar de boom die voor uw huis staat of geluisterd naar de vogel die 's avonds in uw tuin zit te fluiten? Een Nederlandse filosofe en een Amerikaanse psychologe houden elk op hun manier een pleidooi voor een opener en bewuster bestaan.

"Wil je het mooiste zien wat ik ooit gefilmd heb?", vraagt Ricky in de beroemdste scène uit de filmAmerican Beauty. Het blijkt een witte plastic zak te zijn die in een draaiwind terechtkomt en schijnbaar eindeloos rondwentelt. "Het was alsof hij met me danste", voegt Ricky er nog aan toe. En "toen ontdekte ik dat er achter de dingen om ons heen een heel leven schuilt." InDansen met een plastic zakgaat de jonge Nederlandse filosofe Elize de Mul op zoek naar dat leven, en zo ontdekt ze dat een onooglijk ding als een plastic zak, datgene wat nooit zijn gebruikswaarde zal overstijgen, toch in staat is ons een glimp van het sublieme te tonen.

Jaarlijks worden er zo'n duizend miljard plastic zakken geproduceerd die vervolgens weer gedumpt worden en 350 miljoen toen afval opleveren, schrijft De Mul, waarmee ze nog maar eens illustreert dat de mens naast een ontwerper ook een wegwerper is. Interessanter wordt het wanneer ze de cultuurgeschiedenis van het plastic begint uit te pluizen en beschrijft hoe plastic van een hemelse gave net na WO II uitgroeide tot een symbool van goedkope namaak een decennia of drie later. In 1955, toen de Fransen nog op hun tijd vooruitliepen, zong Leo Ferré al over 'Le temps du plastique'en later deden The Kinks en Radiohead zijn kritiek nog eens dunnetjes over in 'Plastic Man' en 'Fake Plastic Trees'. Van de absolute nummer één was plastic een underdog geworden, amper het bekijken waard.

Glinstering van een vis

In navolging van Martin Heidegger, die zich tegen de eendimensionale verzakelijking van onze leefwereld verzette en op zoek wou naar een dichterlijk wonen tussen de dingen, probeert De Mul de futiele plastic zak fenomenologisch te beschrijven. Net zoals Marcel Duchamp een urinoir ter discussie stelde door het omgekeerd aan de muur te hangen of René Magritte erop wees dat zijn schilderij van een pijp geen pijp was, wil ze de zak uit zijn dagelijkse dingheid halen. Ze wil hem beschrijven zoals hij werkelijk is en ontdekt meteen ook de onmogelijkheid van haar opzet, want iedere beschrijving sluit zovele andere uit zodat de plastic zak gereduceerd wordt tot veel minder dan hij in werkelijkheid is. Dus gaat ze te rade bij Ricky en het zenboeddhisme om ons te tonen hoe zo'n onnozel plastic zakje soms, als de glinstering van een vis die even opspringt uit het water, betekenis kan krijgen voor ons.

Dansen met een plastic zakis een kleinood dat laat vermoeden dat we nog meer zullen horen van Elize de Mul. Wie op haar 26ste zo zuiver en analytisch kan schrijven over Kant en Schiller zoals zij dat doet, is immers tot mooie dingen in staat. Ze slaagt er niet in het plastic zakje tot in zijn essentie te benaderen, maar dat kan dan ook niemand, toont ze aan. Waar ze wel in slaagt is ons ervan overtuigen dat we op een andere manier naar de wereld moeten beginnen te kijken, met meer geduld en openheid. En dat is niet makkelijk, want het lijkt soms of ons leven precies op het tegengestelde is gericht, of zoals Sam Mendes, de regisseur vanAmerican Beautyhet na de release van zijn film in een interview zei: "Ik denk dat het iets is waarmee we geboren worden, maar dat uiteindelijk gladgestreken wordt door onze cultuur, ervaring en conformiteit."

Wandelexperiment

Dat is wat ook de New Yorkse psychologe Alexandra Horowitz ervaarde bij de research voor haar boekMet andere ogen. Horowitz stelde vast dat hoe langer ze in haar buurt woonde, hoe minder ze ernaar keek. Ze liep als het ware met haar ogen dicht over straat en miste zo wellicht ongelooflijk veel. Dus zette ze een groot experiment op waarbij ze samen met tien mensen uit een heel andere beroepscategorie een blokje om wandelde in Manhattan en luisterde naar wat zij zagen.

Laten we maar met de deur in huis vallen: Horowitz is een uitstekende schrijfster, en dat merk je vooral aan het verhaal over haar eerste wandeling, met haar zoontje van 19 maanden, wiens favoriete woord 'ramp' is, geleerd toen moeders drankenkast op spectaculaire wijze instortte. Dat kind heeft nog wel de onbevangen blik waar Mendes en De Mul het over hebben en het is volkomen vrij van de ingesleten verwachtingspatronen die ons zo blind maken. Het hele concept wandeling is hem trouwens vreemd. Nog voor deze volgens zijn mama begint is ze voor hem al lang bezig, waardoor hij enthousiast op het trapje aan de voordeur gaat zitten om naar een vrachtwagen te kijken. Moeder en zoon huppelen over muurtjes, kijken naar een voorbijvliegende vogel en verzamelen blaadjes en papiertjes, en tussendoor introduceert Horowitz ons in de psychologische ontwikkeling van een kind en hoe dit met het opgroeien steeds logischer en dus ook enger gaat denken.

Slakkensporen

In de daaropvolgende hoofdstukken gaat Horowitz onder andere samen met een veldbioloog uit de bol bij het zien van slakkensporen op een boombast en merkt ze, doordat een etholoog haar erop wijst, zomaar een bruine rat op die vanuit de goot over het trottoir zit uit te kijken. Een geoloog toont haar de verschillende steensoorten die gebruikt zijn om de huizen in haar buurt te bouwen en een theatergeluidsontwerper maakt haar attent op de verschillende klanken die ze nog nooit gehoord heeft en legt uit waarom stadsvogels overdag zo stil zijn: omdat ze dan niet boven het helse stadslawaai uitkomen. Iedere keer krijgt Horowitz een ander facet van haar woonomgeving voorgeschoteld en dat levert haar het inzicht op dat je als mens toch vooral datgene ziet wat je gewoon bent te zien, zeker in onze drukke tijden waarin we nog amper de moeite nemen om bij iets stil te staan.

Veruit de origineelste en mooiste wandeling die ze maakt is die met een blinde vrouw, waaruit ze leert dat een witte stok niet alleen dient om te tasten, maar ook om naar te luisteren. De manier waarop het getik tegen de huisgevels weerkaatst zegt immers heel wat over het pad dat gevolgd dient te worden. Horowitz heeft de neiging de blinde te waarschuwen bij het naderen van een kruispunt, maar die heeft dat liever niet. Zo breng je me alleen maar uit mijn concentratie, reageert deze. Ze wist ook wel dat ze aan de hoek van de straat waren. Dat had ze gevoeld aan de veranderende wind.

En zo zijn we weer bij die op de wind dansende plastic zak natuurlijk. Elk op hun manier, Elize de Mul via film en filosofie, en Alexandra Horowitz gebruikmakend van haar persoonlijke ervaringen en haar psychologische achtergrond, wijzen deze dames immers op de onontkoombare geestelijke verstarring die het resultaat is van onze op productiviteit en efficiëntie gerichte samenleving. Maar er valt aan te ontkomen, tonen ze ook, je moet het alleen maar willen, en er de tijd voor nemen natuurlijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden