Zondag 19/09/2021

Verwarrende beelden, weerbarstige verf

Marlene Dumas is een politiek kunstenaar. Ze verzet zich tegen ingesleten opvattingen over schoonheid, ras, kleur, goed en kwaad. Aan de hand van foto's schildert ze weerbarstige beelden die verleiden, verbazen en verwarring zaaien. Het Stedelijk Museum in Amsterdam brengt tweehonderd werken samen: een expo die naar de keel grijpt.

Marlene Dumas. The Image as Burden tot 4 januari 2015 in Stedelijk Museum, Museumplein 10, Amsterdam. Dagelijks 10-18u., donderdag tot 22u. www.stedelijk.nl

Het is onmogelijk om over Marlene Dumas te schrijven zonder het over Zuid-Afrika te hebben. Marlene Dumas werd in 1953 in Kaapstad geboren. Ze groeide op in een Afrikaanstalig gezin op een boerderij in Kuilsrivier en volgde in Kaapstad les aan de kunstacademie. Omdat haar ouders een afkeer hadden voor de vroegere Britse kolonisator van Zuid-Afrika, besloot Marlene Dumas niet in Londen maar in Amsterdam te gaan studeren. In 1976 vertrok ze.

"De townships stonden in brand", zegt ze daar nu over. "Toch voelde ik me volslagen incompetent en niet bij machte om het politiek systeem van apartheid in mijn werk aan de orde te stellen." En ze relativeert verder, op gespeeld onschuldige wijze, haar politiek inzicht. "Ik weet eigenlijk niet veel van racisme, mijn kennis ervan gaat niet dieper dan de huid." Om er fijntjes op te laten volgen dat "in alle littekens een roze kleur zichtbaar wordt." Dat is duidelijk.

Zuid-Afrika heeft onbetwistbaar een stempel op haar gedrukt. Het apartheidssysteem rangschikte en veroordeelde mensen op basis van hun ras en huidskleur: zwarten waren tweede- of zelfs derderangsburgers. Het was natuurlijk niet de enige ideologie die zo te werk ging. Ook de nazi's verheerlijkten één mensentype: de raszuivere ariër. Tegen dat soort opvattingen gaat Marlene Dumas lijnrecht in met haar Black Drawingsuit 1991-'92: een muurvullend tableau van meer dan honderd portretten van zwarten, steevast in close-up, telkens op A4-formaat. Ze smokkelde er ook een portret van zichzelf in. Voor haar was het, behalve een politiek statement, ook een eerbetoon aan de kleur zwart. Het is ronduit meesterlijk hoe ze in die serie speelt met alle mogelijke nuances van zwart.

Zondares

In 1995 maakt ze een serie Magdalena's, waarin ze de zondares uit de Bijbel op uiteenlopende manieren schildert. Niet alleen als blanke, maar ook als zwarte vrouw, als 'doodgewone' vrouw en als supermodel Naomi Campbell.

Tussendoor zijn er knipogen naar de kunstgeschiedenis: de ene Magdalena lijkt op de Venus van Botticelli, de andere verwijst naar Het pelskenvan Rubens, het levensgrote naakt dat de barokmeester schilderde van zijn tweede, jonge vrouw Helena Fourment.

Dumas maakt meer dan levensgrote schilderijen: 2 à 3 meter hoog en heel smal, alsof de dames in kwestie als raamprostituees poseren. De portretten zijn heel los geschilderd, in vele variaties van zwart, met hier en daar wat ijzig blauw. Zelden zijn de beelden bevallig of verleidelijk.

Zo laat Marlene Dumas zien dat er niet één beeld van het vrouwelijke bestaat, dat er veel meer is dan de overgeleverde klassieke schoonheid uit de westerse kunstgeschiedenis en de gestandaardiseerde, perfecte maten van de gefotoshopte reclamekoninginnen van vandaag. Er is niet één schoonheid, er zijn honderd schoonheden. Of, om het met Andy Warhol te zeggen: "I never met a person I couldn't call a beauty."

Op een vergelijkbare manier strijkt Marlene Dumas tegen de haren in met haar schilderijen van pasgeboren baby's. The First Peopleis een kolossaal vierluik. Elk schilderij is 180 centimeter hoog en toont telkens één baby die zo groot is als een volwassen mens. De baby's - drie meisjes en één jongen - zijn alle vier poedelnaakt en lijken volstrekt hulpeloos te spartelen op een sterk begrensd vlak. Dumas laat een schril licht op hen schijnen. Eén van de vier heeft een blauwige huidskleur en zou zelfs dood kunnen zijn. Er hangt dus eerder een sfeer van dreiging en onbehagen dan van vreugde over de schriele kindjes. Ze zijn niet mooi noch aaibaar, ze worden niet beschenen door zijig en genadig licht zoals in reclamespotjes of oude schilderijen van madonna met kind. Het zijn eerder objecten, geobserveerd met het koele oog van de wetenschapper. Tegelijk zijn de baby's bigger than life: zeer aanwezig, zoals kinderen in een gezin nu eenmaal zijn.

Marlene Dumas voert haar eigen dochter op in het werk The Painter: een klein bloot meisje dat met haar handen heeft zitten schilderen: één hand is blauw, één rood. Ze kijkt de toeschouwer - en in de eerste plaats haar moeder die haar fotografeerde en vervolgens schilderde - enigszins beteuterd aan. In haar blik zit wel vastberadenheid en zelfs ingehouden woede. Een meesterlijk portret, dat baadt in dubbelzinnigheid. Wie is the painter?De moeder of de dochter? En wil Dumas ons vertellen dat schilderen ook een poging is om de kinderlijke, onschuldige blik te behouden?

Gezicht van het Kwaad

Gezichten en lichamen: het zijn de meest voorkomende beelden bij Marlene Dumas. Enkele close-ups van gezichten heeft ze opgeblazen tot monumentale formaten, waaronder ook een vroeg zelfportret - 125 bij 105 cm - waar ze zichzelf met een priemende blik en fel vurig haar schildert. De titel is Het kwaad is banaal.

Het is een thema dat Dumas allang fascineert. Want wat kunnen we afleiden uit gezichten? Wat vertelt het beeld van een gezicht ons? Kunnen we het slechte of - vooruit dan maar - het Kwaad afleiden uit een gezicht? En bestaat er zoiets als het Gezicht van het Kwaad? In de negentiende eeuw dacht men dat (vrouwelijke) krankzinnigheid een gezicht had, de Italiaanse arts en criminoloog Cesare Lombroso werkte zelfs typologieën uit van gezichten van misdadigers, en in een niet zo ver verleden zijn we vaak geconfronteerd geworden met dergelijke gezichten: Marc Dutroux, Saddam Hoessein en Osama bin Laden, bijvoorbeeld. Het is niet toevallig dat Dumas een close-up van Osama bin Laden - zijn blik is opvallend zacht - vergezeld laat gaan van een portret van zijn zoon Omar. Want, ja, Bin Laden, de meest gehate man in het Westen, was ook een vader.

Zo gaat Dumas in tegen de manier waarop de media stereotyperen. Ze kan daarvoor een beroep doen op een nagenoeg onuitputtelijk archief met krantenfoto's en -knipsels die ze door de jaren heeft verzameld. Tegenover de snelheid van de fotografie plaatst ze de traagheid van het schilderen. Ze bewerkt beelden meestal in grote mate: ze snijdt ze af, isoleert gezichten en lichamen, ontdoet ze van context, kleurt ze helemaal anders in, vereenvoudigt ze en laadt ze tegelijk op met nieuwe betekenissen. Ze zaait twijfel over de betrouwbaarheid van een beeld en van de informatie die een beeld kan doorgeven. Zo dwingt ze de toeschouwer ook tot zorgvuldig en traag kijken, veel trager dan we dagelijks foto's scannenin kranten en op websites.

Het brutaalst en meest confronterend gaat Marlene Dumas te werk in haar vrouwelijke naakten. Sailor's Dream(1996) is nog enigszins 'verleidelijk': een donkere vrouw met mooie, zware, opgeheven borsten kruist haar armen voor haar gezicht. Dorothy D-Light(1998) showt in de eerste plaats haar geslachtsdeel, in Fingers(1999) trekt een vrouw haar schaamlippen resoluut open, en Miss Pompadour(1999) is vooral het portret van een kont.

Het zijn lichamen, geschilderd in vlekkerig rose en zwart, alsof ze desintegreren. Soms zijn de contouren van kont en billen in een fluorescerend neongroen en -blauw geverfd. Het zijn vrouwen als onverbloemde handelswaar.

En wie nog mocht twijfelen aan de bedoelingen van Dumas: een tegelijk prachtig én akelig doek toont een zwart lichaam op een bed. Rond het lichaam trilt een stralenkrans van felrood. De titel is Waiting for Meaning. Is het een Doornroosje, wachtend op de prins? Of op de geslachtsdaad om zo 'betekenis' te krijgen? Of is het toch een dode op een autopsietafel?

Al even confronterend is het autopsieportret van Marilyn Monroe: hét sekssymbool van de jaren zestig is geverfd in koud blauw en hard grijs, terwijl roestvlekken lijken te woekeren op haar wang en voorhoofd. De horror van Hollywood.

Dumas schildert de weduwe van de eerste Congolese premier, Patrice Lumumba, in context: omringd door burgers en soldaten wordt de vrouw weggevoerd nadat ze vernomen heeft dat haar man vermoord werd. Ze heeft, naar Afrikaanse traditie, haar bovenlijf ontbloot. In de twee grof en schematisch geschilderde werken, The Widow,gebruikt Dumas blauw dat zo uit de diepvries lijkt te komen en gifgroene olieverf, die zich in het doek lijkt in te vreten als zuur in een ets en het werk doortrekt van onbarmhartige kou. Zo voelt verdriet dus aan.

Claustrofobisch

En zo gaat het door. Tweehonderd werken lang, thematisch gegroepeerd in zestien zalen. Het lijkt veel maar dat is het niet. Het overrompelendst zijn de zalen waar monumentale vrouwenhoofden geklemd lijken te zitten in claustrofobische schilderijen. Zijn de vrouwen dood? Of zijn ze geportretteerd op het moment van extase en orgasme? Ze zijn mooi in hun warme tinten en zacht geborstelde kleuren. Als doden zijn en blijven ze nadrukkelijk aanwezig. Marlene Dumas citeert graag de Amerikaans-Nederlandse schilder Willem de Kooning: "Als je dood bent, ben je dat heel, heel lang."

Dood en afscheid zijn thema's die het werk van Dumas dooraderen. In een groot schilderij uit 2009 laat ze de close-up achter zich en trekt ze het perspectief open. Het opvallend ruimtelijke The Motheris een venster op de wereld: het doek laat een Libanese vrouw zien die, gehurkt te midden van open graven, rouwt bij een foto van haar zoon. In dezelfde zaal hangt het ook al monumentale Mindblocks, het enige werk waar geen mens op te zien is. In grove borsteltrekken en met gebruik van een lap of spons schildert Dumas een abstract werk van blokken die de muur uitmaken tussen Israël en Palestina. Het schilderij is zelf een muur. Een pleidooi tegen verstarring en voor openheid.

The Image as Burdenis een tentoonstelling die overrompelt en overdondert. Marlene Dumas laat zien hoe eigenzinnig en meesterlijk ze schildert. Haar beelden zijn weerbarstig. Haar zwart is duisterder dan steenkool. De schoonheid van haar werk stemt onbehaaglijk. "Ik wil dat je nooit vergeet dat je naar schilderkunst kijkt," zegt ze. "Het gaat niet alleen om beelden en verhalen, het gaat over hoedie beelden zijn gemaakt en hoe we kijken. Ik schilder beelden, geen mensen."

De uitstekende catalogus bevat een carrièreoverzicht en teksten van en over Marlene Dumas. Uitgegeven door Tate en het Stedelijk Museum (25 euro). De expo reist volgend jaar naar Tate Modern, Londen, en daarna naar Fondation Beyeler, Bazel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234