Vrijdag 14/05/2021

Stromae naar Rwanda

"Verwacht van mij niet dat ik 'Yes you can' ga zeggen"

null Beeld © instagram
Beeld © instagram

Als Stromae volgende week opnieuw in goede conditie is, zal hij op 20 juni zijn allereerste concert in Rwanda geven, het geboorteland van zijn tijdens de genocide vermoorde vader. Belgiës grootste artiest geeft toe dat die reis hem angst inboezemt. "Als ik op zoek ga naar mijn roots, wil ik Stromae niet zijn; enkel kleine Paul, een zoon die de band met zijn dode vader wil aanhalen."

Stromae is al over de helft van zijn Afrika-tournee maar eigenlijk moeten de meest emotionele concerten nog komen. Belgiës grootste artiest is al sinds begin mei on the road en trad op in Senegal, Kaapverdië, Kameroen, Ivoorkust, Gabon en Congo-Brazzaville. Vandaag had hij op de planken moeten staan in Kinshasa maar dat concert werd wegens een medische urgentie uitgesteld. Volgende zaterdag treedt hij op in de Rwandese hoofdstad Kigali, de thuisstad van zijn overleden vader.

Het broeierige Kinshasa had bijzonder geweest omdat Paul Van Haver tijdens zijn jeugd in het Brusselse Laken opgroeide met de Congolese rumbamuziek. In interviews kan hij niet genoeg benadrukken hoe groot de invloed is van sterren als Papa Wemba en Kofi Olomidé op zijn eigen muziek.

Maar Rwanda is natuurlijk nog een ander verhaal. Het is zijn tweede vaderland dat hij nooit gekend heeft. Het land waar zijn vader opgroeide en waar diezelfde vader tijdens de genocide van 1994 samen met een miljoen andere mensen werd vermoord en verdween in een massagraf.

Van Haver was op dat moment nog erg jong, negen jaar. De kleine Paul had nooit veel contact gehad met zijn vader. Samen met zijn drie broers en een zus werd hij opgevoed door zijn Vlaamse moeder Miranda Marie. Vader Dylan Steven die in Brussel architectuur had gestudeerd, keerde na enkele jaren terug naar Rwanda en zou zijn kinderen nooit erkennen.

"We hebben elkaar slechts een paar keer gezien", zegt Stromae hierover in enkele interviews. "De enige familiale band met Rwanda liep via mijn tante, de zus van mijn vader." Daarnaast is er nog die ene reis naar Rwanda waarover Stromae het af en toe heeft. "Ik was toen vijf of zes jaar. Het was de bedoeling dat we twee maanden zouden blijven, maar ik kreeg malaria. Terug thuis durfden de kinderen op school me niet aanraken omdat ik voortdurend aan het bibberen was."

Ook al voelt hij zich meer Europeaan dan Afrikaan, Stromae wordt overal op handen gedragen. 'Laat hem maar gewoon zijn wie hij is.' Beeld © instagram
Ook al voelt hij zich meer Europeaan dan Afrikaan, Stromae wordt overal op handen gedragen. 'Laat hem maar gewoon zijn wie hij is.'Beeld © instagram

Weer iemand verloren

Toen in april 1994 in Kigali de volkenmoord losbrak, was Paul Van Haver zich slechts halfbewust van wat er in zijn land gaande was. Hij zag de verwarrende televisiebeelden en met één oor luisterde hij naar de gesprekken tussen zijn moeder en zijn Rwandese tante. "Ik herinner me die tragische en pijnlijke avonden nog goed. Mijn moeder kreeg voortdurend telefoons uit Rwanda en ik hoorde haar zeggen: 'We zijn weer iemand verloren'. Binnen de Rwandese gemeenschap in Brussel hingen mensen hele nachten aan de telefoon om te achterhalen of hun geliefden nog leefden."

Om haar kinderen te sparen, zei moeder Miranda Marie op dat moment niet expliciet dat haar ex-geliefde en de vader van haar kinderen vermoord was. Het was op twaalfjarige leeftijd dat Paul Van Haver haar op een heel directe manier vroeg wat er met zijn vader was gebeurd. "Het mysterie van zijn afwezigheid was onhoudbaar geworden en ik besloot om het abces open te krabben met een simpele vraag: 'Vertel me nu eens mama, is hij dood?' Zij antwoordde met een korte 'ja'. "Hoe hij gedood is, waar, door wie en waar hij begraven ligt? Dat weten we niet. Toen ik het vernam, was ik vooral triest voor mijn tante omdat die haar broer verloren had. Ikzelf heb niet gehuild."

Vader Dylan Steven verdween ergens in Van Havers onderbewustzijn. Paul leefde zijn jonge leven als Brussels ketje. Zijn moeder liet hem op alle mogelijk manieren kennismaken met cultuur en muziek. Zij schreef hem in op de kunstacademie van Jette waar hij zang en drum studeerde. Wanneer de 15-jarige puber op het Heilig Hart in Jette moet blijven zitten, stuurt zijn moeder hem kordaat naar een streng jezuïeteninternaat in het Waalse Godinne. Afrika bleef altijd wel in zijn hoofd, maar dat was vooral dankzij de muziek van Papa Wemba, Salif Keita en Cesaria Evora.

Vader Dylan Steven leek al die tijd niet meer dan een grote afwezige. Het enige tastbare bewijs dat de kinderen van hun pa hadden, was diens architectenmallette met tekenpotloden.

null Beeld © instagram
Beeld © instagram

Twee druppels

Maar zolang hun kinderen leven, sterven vaders nooit. Dat is voor Stromae niet anders. Naarmate de jaren vorderden, was de afwezig vader op een bepaalde manier steeds meer aanwezig. Hoe dichter hij bij de volwassenheid kwam, hoe meer Van Haver uiterlijk op zijn vader begon te lijken. "Dat is zo, ik lijk als twee druppels water op hem."

Maar de vragen over zijn roots kwamen pas echt aan de oppervlakte wanneer Stromae doorbrak als artiest en in songs kon uitdrukken wat het betekent om voor de rest van het leven op zoek te moeten gaan naar een onbekende vader. In zijn wereldhit 'Papaoutai', een kwart miljard keer bekeken, is hij daarover het meest expliciet.

"Dites-moi d'où il vient

Enfin je saurais où je vais

Maman dit que lorsqu'on cherche bien

On finit toujours par trouver"

Ondertussen is gebleken dat deze song en de verbluffende clip die erbij hoort, de toenadering tussen Stromae en het continent van zijn vader versneld hebben. Niet het minst omdat 'Papaoutai' ook een megahit is in Franstalig Afrika. In steden als Kinshasa en Dakar is Stromaes beat alomtegenwoordig. Steeds meer Afrikanen beginnen de zanger dan ook te vragen wanneer hij nu 'thuis' komt optreden.

Stromae antwoordt steeds met grote behoedzaamheid. Zijn relatie met het continent van zijn vader blijft een ingewikkelde mengeling van fascinatie, zelfbescherming, angst, gemis en liefde.

Dat blijkt ook uit de weinige interviews die hij aan de vooravond van zijn Afrikaanse tournee geeft.

"De hoge verwachtingen van mijn Afrikaanse fans boezemen me angst in. Hoe zal ik die shock beleven die tegelijk een confrontatie met mezelf zal zijn?"

Van Haver is bang dat veel Afrikanen hem als een Afrikaan zullen verwelkomen, terwijl hij gewoon Belg is. "Met veel bescheidenheid besef ik dat ik nog alles te leren heb in Afrika. Kijk, ik ben niemands vader, ik ben geen grote held en ook geen revolutionair. In mijn teksten zitten weliswaar voorzichtige boodschappen, maar verwacht van mij niet dat ik aan de Afrikanen 'yes you can' ga zeggen. Ik ben geen messias die hoop komt geven. De Afrikaanse jongeren hebben mijn lessen niet nodig om in zichzelf te geloven en nog minder mijn medelijden."

Toch dwingen de vragen van nieuwsgierige Afrikaanse journalisten hem om steeds meer na te denken over zijn eigen origine. "Genetisch ben ik 50 procent Afrikaans, maar cultureel ben ik 40 procent Afrikaans. Nogmaals, ik wil hier voorzichtig zijn. Ik wil echt niet de Afrikaan spelen die met een 'hello brothers and sisters' op het podium stapt. Ik wil niet in het cliché vervallen van een terugkeer naar de wortels en een I love Africa-gevoel.

"Heel mijn opvoeding, mijn making of, speelde zich af in België. In de noordelijke wijken van Brussel en bij de jezuïeten in de Ardennen. Het klopt dat ik op muzikaal vlak nog nooit zo dicht bij Afrika heb gestaan. Maar ik ben geen Afrikaan, ik ben Europeaan." Waarna hij er een mysterieuze opmerking aan toevoegt. "Eigenlijk kom ik van nergens."

null Beeld © instagram
Beeld © instagram

Gevoelig onderwerp

Maar aan de vooravond van het concert in Rwanda krijgt Stromae toch nog een ander soort vragen. Vragen die direct naar zijn diepe gevoelens over zijn verloren vader peilen. Over wie zijn vader precies was en wat er toen in 1994 precies is gebeurd. Zijn managers proberen hem zo veel mogelijk af te schermen. Interviews over Rwanda worden momenteel geweigerd, zij het op beleefde wijze. "Zijn afkomst en zijn familie aan vaders kant blijven erg gevoelige onderwerpen voor Paul, waarover hij momenteel niet wenst te communiceren. Veel dank voor uw begrip."

Journalisten die tijdens de persconferentie toch doorvragen, krijgen van Stromae een aarzelend antwoord. "Of ik ernaar uitkijk om naar Rwanda te gaan? Niet meer dan naar een ander land." Waarna het even stil wordt. "Ik bedoel, waarom niet. Ik kijk er wel naar uit om mijn familie te ontmoeten en het huis van mijn grootouders te zien. Hoe meer ik me aan Rwanda zal binden, hoe meer gevoelens er bij mij naar boven zullen komen. Ik kan niet voorspellen hoe ik daarop zal reageren, echt niet. Maar het is belangrijk om te weten waar je vader opgroeide en wie je voorvaderen zijn. Maar ik denk dat ik dat pas echt wil doen als ik kinderen heb."

In een uitzonderlijk openhartig interview aan het magazine Jeune Afrique legde Paul Van Haver wél precies uit waarom hij van zijn Rwanda-reis geen mediacircus wil maken. "Die geschiedenis is heel persoonlijk. Als ik op zoek ga naar de sporen van mijn overleden vader, wil ik alleen zijn. Ik wil dat moment zeker niet mediatiseren. Op dat moment wil ik Stromae niet zijn, enkel kleine Paul die op zoek gaat naar zijn papa; enkel een zoon die de band met zijn dode vader opnieuw wil aanhalen. Dat behoort enkel mij toe. Ik wil hier geen symbool zijn en ook geen vlag dragen. Ik zeg dit niet enkel voor mezelf en mijn vader, maar uit respect voor een miljoen slachtoffers."

null Beeld © Radu Sigheti/Reuters
Beeld © Radu Sigheti/Reuters

Hutu of Tutsi

Paul Van Haver wil een intieme hereniging met zijn overleden vader en dat dwingt respect af. Maar het is waarschijnlijk ook de meest verstandige houding. De genocide van 1994 blijft politiek een extreem delicate materie en ook het autoritaire regime van huidig president Paul Kagame is bijzonder omstreden. Stromae wil absoluut uit de controverse blijven.

Wat niet wil zeggen dat hij geen persoonlijke mening heeft over de genocide. Uit het gesprek met Jeune Afrique: "De Rwandese genocide is een afschuwelijke les voor de mensheid en een afschuwelijke les over de ontsporingen van het communautarisme. Ik zal heel duidelijk zijn. U preciseerde net dat mijn vader Tutsi was. Als u mij nu had gevraagd 'Bent u Hutu of Tutsi?', dan zou ik u niet geantwoord hebben en had ik dit gesprek beëindigd. Want dat is exact de vraag die de moordenaars aan de wegversperringen vroegen."

Zo wordt zijn Afrika-tournee steeds meer een confrontatie met zijn diepe innerlijk. Hoe dichter Stromae bij Rwanda komt, hoe duidelijker het wordt dat zijn afwezige vader, zijn métissage (cultureel gemengde achtergrond, red.) en de onzekerheid die eruit voortvloeit, bepalend zijn voor zijn persoonlijkheid en zijn muziek. De vele vragen, de twijfel, de onbeslistheid, het onevenwicht; ze plagen hem, maar ze maken hem ook uniek.

"Het heeft inderdaad te maken met mijn métissage en vooral met het gemis aan een vader. Het feit dat je geen vaderlijke referentie hebt in het leven, helpt niet bepaald om keuzes te maken. Ik moet over die permanente tweeslachtigheid heen geraken en ik moet er mijn kracht van maken. Maar wees gerust, ik werk eraan."

Evenement van het jaar

Ondertussen begint in Rwanda zelf de Stromae-koorts toe te nemen. Het concert in het grote Amahoro-stadion van Kigali zal voor vele Rwandezen hét evenement van het jaar zijn. Het goedkoopste ticket kost één euro, waardoor ook gewone Rwandezen naar het concert kunnen komen. De door het Kagame-regime gecontroleerde krant The New Times pakt dezer dagen trots uit met de komst van Stromae, en laat verschillende fans aan het woord.

"Ik kan niet wachten om hem op het podium te zien", zegt Jean-Claude Hitimana. "Ik heb thuis al zijn muziek en voor mij is het een mirakel dat ik zijn optreden mag bijwonen. Het is een grote artiest. Ik hou van al zijn songs maar mijn favoriet is 'Papaoutai'."

De gerespecteerde Keniaanse weekkrant The East African pakte deze week uit met een onderzoek naar Stromaes familie in Rwanda. De journalist gaat ervan uit dat Dylan Steven in feite een verwesterde naam is en dat zijn Rwandese naam Pierre Rutare is. "Stromaes roots achterhalen is niet zo eenvoudig, gezien het feit dat de meerderheid van zijn familieleden aan vaderskant tijdens de genocide omkwamen. Verder is het moeilijk om na te gaan of diegenen die nu beweren familie te zijn dat ook daadwerkelijk zijn."

Waaraan The East African niet twijfelt, is dat Pierre Rutares broer eveneens omkwam in de volkenmoord, maar dat meerdere van diens kinderen nog in leven zijn. Een van hen is volgens deze krant de 22-jarige Miss Rwanda-finaliste Vanessa Raissa Uwasa.

Muzikale vriend van Congo

Geen wonder dat Paul Van Haver zijn eerste stappen op Rwandese bodem met veel omzichtigheid zal zetten. Zijn bezoek aan zijn tweede vaderland zal voor hem een emotionele aangelegenheid zijn en tegelijk moet hij rekening houden met tienduizenden fans en een delicate politieke situatie.

"Het is jammer dat hij niet eerst in Kinshasa kon passeren", vertelde de Congolese muziekjournaliste Nioni Masela ons deze week vanuit Kinshasa. "In Congo ligt het allemaal wat eenvoudiger voor Stromae. Voor ons is hij gewoon een muzikale vriend; een kind van de grote Congolese muzikanten die onze traditie op een heel eigenzinnige manier voortzet. Stromae zegt dat hij zich Europeaan voelt en niet onder dwang in een Afrikaan wil veranderen. Voor ons is dat prima. Laat hem maar gewoon zijn wie hij is. We hadden hem graag op het podium zien klimmen zodat we hem konden toejuichen. U weet dat wij meestal nogal wilde feestjes bouwen. Volgens mij had Stromae dan nog harder gedanst dan ooit. En als je danst, wordt alles anders. Misschien was Stromae dan zonder het te beseffen een van ons geworden. Een Afrikaan. Maar we zullen daar nog even op moeten wachten."

Bronnen: De Morgen, Jeune Afrique, Slateafrique, The East African, The New Times.

"De hoge verwachtingen van mijn Afrikaanse fans boezemen me angst in. Hoe zal ik die shock beleven die tegelijk een confrontatie met mezelf zal zijn?"Beeld Getty
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234