Vrijdag 18/06/2021

verwacht dat schandalen de kerk conservatievere richting doen inslaan

Patrick Loobuyck

Wie verwacht dat de kerk door de seksuele escapades van geestelijken het celibaat, de kwestie van homofilie en bij uitbreiding de seksuele moraal ter discussie zal stellen, zal bedrogen uitkomen, voorspelt Patrick Loobuyck.

Na de crisis, de restauratie

Het water waarin het schip van de Belgische katholieke kerk zich bevindt wordt niet alleen steeds woeliger, het wordt ook steeds meer troebel. De manier waarop kardinaal Danneels zijn instituut heeft proberen te redden in plaats van zijn morele en christelijke verantwoordelijkheid te nemen, is ontluisterend. Het wantrouwen en de verontwaardiging in de publieke opinie zijn begrijpbaar en wat mij betreft ook terecht. Los van de persoonlijke verantwoordelijkheid van Danneels en anderen moet worden vastgesteld dat het instituut kerk heeft gefaald om op een verantwoorde manier om te gaan met kindermisbruik in eigen rangen - en dit niet alleen in België. Dat is een pijnlijke vaststelling voor een instituut dat - althans in zijn eigen ogen en door middel van zijn clerici - verheven waarden wil uitdragen en tegen de - opnieuw in zijn eigen ogen - verderfelijke seculiere vrijheidsmoraal van de moderniteit ten strijde blijft trekken.

Het is ongetwijfeld de hoop van heel wat (katholieke) mensen van goede wil dat de huidige crisis aangewend zal worden om het tij te keren, om ten gronde na te denken over de misplaatste macht die geestelijken zich op tal van domeinen hebben toegeëigend, over het achterhaalde concept van het verplicht celibaat voor geestelijken, over de vastgeroeste seksuele moraal van de kerk, en over de rol die de kerk als instituut zou moeten spelen ter ondersteuning van die mensen die zich door de blijde boodschap van Jezus van Nazareth laten leiden. Bart Demyttenaere pleit in dit verband voor een nieuw Concilie (DM 31/8).

Het is echter onzeker of zo’n bijeenkomst van gewijde hoofden en bisschopsmijters wel de gewenste resultaten kan opleveren. Het laatste concilie (Vaticanum II 1962-65) liet zich inderdaad door een idee van aggiornamento (het ‘bij de tijd brengen’ van de kerk) leiden, maar het is hoogst onzeker of zo’n aggiornamento opnieuw in het verschiet ligt. De geschiedenis leert ons dat op het moment dat het instituut kerk in vraag gesteld wordt, men de kerkelijke rangen sluit en vaak meer doctrinair wordt. De geschiedenis zit vol van bewegingen die de autoriteit en het machtsmisbruik van de kerk bevragen. Denken we maar aan de katharen, maar ook aan de Franciscanen in de late middeleeuwen en natuurlijk aan de vele bewegingen tijdens de reformatie in de 16de eeuw. De kerk werd onder meer verweten het christelijke (armoede)ideaal met de voeten te treden, onrechtmatig belastingen (tienden) te innen en het hiernamaals te commercialiseren door middel van de aflaten. Tal van bewegingen binnen en buiten de kerk hebben erop gewezen dat de kerk meer met zichzelf bezig is dan met het naleven van de blijde boodschap - waarin niet macht, maar aandacht voor de zwakken centraal staat. Een kritiek die ook vandaag, in de context van de kerkelijke pedofilieschandalen, duidelijk toepasselijk is.

Het is opvallend dat deze bewegingen de kerk zelden tot kritische zelfreflectie hebben gebracht. De bevraging van het belang en de rol van het instituut leidde daarentegen tot het oprichten van de inquisitie, tot kruistochten, tot een concilie van Trente (1545-1563) - waarin de absolute macht van de paus en de kerk herbevestigd werd - tot contrareformatie, etcetera. Ook het feit dat in een periode van toenemende liberalisering en modernisering de onfeilbaarheid van de paus op een concilie (Vaticanum I 1869-70) tot dogma werd verheven moet tot nadenken stemmen.

De geschiedenis leert dat de kerk behoudsgezind, vaak zelfs reactionair, reageert als de legitimiteit van de institutionele en klerikale macht in vraag gesteld wordt. Het is nog maar de vraag of de uitkomst van de huidige crisis anders zal zijn. Ik vrees van niet. De kerk is al enige tijd bezig met een vorm van restauratie. Dat ‘Panzer-Kardinal’ Ratzinger in 2005 paus werd, was voor velen een duidelijk teken aan de wand. Ook de benoemingen van de nieuwe aartsbisschop in Nederland (Wim Eijk, 2008) en in België (André Léonard, 2010) getuigen niet direct van een Roomse wil tot aggiornamento. Beide aartsbisschoppen staan bekend om hun conservatieve, maar kerkelijk correcte opvattingen over seksualiteit en homofilie. Ook de veelbesproken kritiek die Léonard dit voorjaar uitte op het te werelds geworden godsdienstonderwijs kan in dit licht begrepen worden.

Ik geloof daarom niet dat de huidige crisis zomaar tot een fundamentele ommekeer zal leiden. Wie verwacht dat de kerk door de schandalige seksuele escapades van geestelijken het celibaat, de kwestie van homofilie en bij uitbreiding de seksuele moraal ter discussie zal stellen, zal bedrogen uitkomen. Er is niets dat daarop wijst. Hoe vreemd dit ook mag klinken, het tegendeel lijkt eerder waar. In plaats van openheid inzake seksualiteit en het in vraag stellen van het celibaat zal men zich, in de lijn van de geschiedenis, terugplooien op de oude standpunten en deze nog onverzettelijker verdedigen. Ook in de VS, waar men al langer met openbaringen van misbruik in de kerk worstelt, is trouwens weinig van een progressieve wending te bespeuren.

Laat ons in dat verband ook maar eens kijken naar de brief die Paus Benedictus XVI schreef aan de katholieken van Ierland. In deze brief, Over de gevallen van seksueel misbruik van kinderen, van

19 maart 2010 lezen we onder meer dat men strenger moet zijn met de procedures om de geschiktheid te bepalen van kandidaat priesters en dat de morele, intellectuele en geestelijke vorming van priesters moet verbeteren. De paus houdt hiermee vol dat het gaat om een paar rotte appels in een fruitmand, zonder de fruitmand zelf in vraag te stellen. Het probleem moet worden opgelost door priesters beter met de (traditionele) kerkelijke leer vertrouwd te maken.

Voor veel progressieve gelovigen is dit alles hemeltergend. Het maakt de ene kwaad, terwijl bij anderen moedeloosheid gaat overheersen. Er lijkt binnenkerkelijk niet veel te bewegen, waardoor mogelijk steeds meer mensen de keuze zullen maken om zich vanuit hun christelijke overtuiging niet langer met het instituut kerk te identificeren. Zo zullen de Vangheluwe- en Danneels-affaires de verdere leegloop van de kerk ten goede komen. Maar, tenzij de geschiedenis zich dit keer niet herhaalt, zal het niet leiden tot een meer democratisch, nederig en open kerkelijk instituut. Ongetwijfeld tot spijt van heel wat mensen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234