Dinsdag 11/05/2021

Meningen

Vertelt het boek ‘De waarheid over Rwanda’ de waarheid over genocide? Kenners reageren verdeeld

Foto’s van slachtoffers van de genocide in het Kigali Genocide Memorial Centre in Rwanda. Beeld EPA
Foto’s van slachtoffers van de genocide in het Kigali Genocide Memorial Centre in Rwanda.Beeld EPA

Het boek van de Canadese journaliste Judi Rever over de oorlogsmisdaden van Rwandees president Paul Kagame’s RPF veroorzaakt verdeelde reacties in de academische wereld. Ook onder Belgische Rwanda-experten. Filip Reyntjens neemt haar verdediging op, zijn UA-collega Bert Ingelaere verwijt haar dat ze te snel besluiten trekt.

Filip Reyntjens: ‘Bij aantal slachtingen door RPF lijkt intentie tot vernietiging etnische groep te bestaan’

(Filip Reyntjens is Rwanda-expert, auteur van enkele standaardwerken over de conflicten tussen Hutu en Tutsi en hoogleraar em. van het Institute of Development Policy (IOB) - Universiteit Antwerpen)

Onderzoek van VN-rapporteurs, academici, mensenrechtenorganisaties en journalisten had eerder al aangetoond dat het Rwandees Patriottisch Front (RPF)) misdaden tegen de mensheid en oorlogsmisdaden heeft begaan vóór, tijdens en na de genocide.

De verdienste van het boek van Judi Rever is dat het deze vaststellingen concreet en gedetailleerd preciseert. Zij gebruikt daarvoor talloze bronnen die voorheen onbekend waren, voornamelijk getuigenverklaringen en syntheserapporten van een onderzoeksteam van het internationale Rwanda-tribunaal en interviews met (voormalige) leden van het RPF en andere ooggetuigen. Twijfels die konden bestaan over de feiten en hun omvang worden zo weerlegd.

Een delicaat punt blijft de kwalificatie van die misdaden. De genocideconventie vereist dat de feiten worden gepleegd “met de bedoeling om een etnische groep (in dit geval de Hutu) geheel of gedeeltelijk als zodanig te vernietigen”.

Bij een aantal slachtingen door het RPF die Rever beschrijft lijkt die intentie wel degelijk te bestaan, bv. wanneer Hutu en Tutsi worden gescheiden, waarna de Hutu worden vermoord en de Tutsi in veiligheid gebracht.

Paul Kagame, toenmalig leider van RPF, schudt op 11 mei 1994 de had van een VN-officier.  Beeld AFP
Paul Kagame, toenmalig leider van RPF, schudt op 11 mei 1994 de had van een VN-officier.Beeld AFP

De thesis van de “dubbele genocide” is controversieel en degenen die ze aanhangen worden door het RPF en zijn aanhangers steevast beschuldigd van genocide-ontkenning, ook als ze de genocide tegen de Tutsi volmondig erkennen. Hierover bestaat nog geen wetenschappelijke consensus en is verder onderzoek vereist. De gegevens die Rever aanbrengt en bronnen die in de toekomst hopelijk aan het licht komen zullen die zoektocht naar de waarheid verder helpen.

Bert Ingelaere: ‘Als alles genocide is, is niets nog genocide’

(Bert Ingelaere is assistent-professor aan het Institute of Development Policy and Management (IOB), Universiteit Antwerpen (UA). Zijn onderzoek focust zich op massageweld, met name in Rwanda.)

Judi Revers boek is uitermate sensationeel, maar is het ook ‘waar’ zoals de titel suggereert? Zo stelt ze op controversiële wijze dat er, op Rwandese bodem, niet alleen een genocide tegen Tutsi was maar ook een genocide tegen Hutu. Het gebruik van het woord genocide impliceert de intentie om een bevolkingsgroep uit te roeien. Na 25 jaar onderzoek heeft geen enkele geloofwaardige academicus de ‘tweede genocide’ in Rwanda kunnen bevestigen. Waarom kan Rever dat wel?

Naar eigen zeggen omdat ze een alomvattende samenzwering doorbroken heeft waarbij zelfs de bekende historica en mensenrechtenactiviste Alison Des Forges, intussen overleden, zou betrokken geweest zijn. Meer waarschijnlijk is dat Judi Rever slordig omspringt met bronnen en concepten waardoor ze tot verkeerde interpretaties komt. Neem nu het zogenaamde Gersony-rapport, één van de bronnen van Rever. Probleem: dat rapport bestaat niet.

Niemand heeft het ooit gezien, laat staan gelezen. Ook Rever niet en ze heeft de auteur, Gersony dus, ook niet gesproken. Nochtans schrijft Rever in haar boek dat Gersony (of zijn rapport) stelt dat het RPF een genocide tegen Hutu pleegde op Rwandees grondgebied.

Vreemd, want vele Rwanda-onderzoekers hebben de samenvatting van zijn bevindingen wel ingekeken (ik ook) en sommigen spraken met hem. Het is onmogelijk om op basis van de beschikbare info te zeggen dat hij het woord genocide gebruikte om het geweld tegen Hutu te definiëren. Rever legt hem dat woord dus in de mond.

En via dit soort onzorgvuldigheden komt Rever op het einde van haar boek tot de bevestiging van een tweede genocide in Rwanda. Handige trucs om haar stelling te bewijzen, maar methodologisch en ethisch is het erg discutabel. Het RPF heeft inderdaad duizenden vermoord, en elke serieuze academicus vertrouwd met de materie erkent dit.

Het is de verdienste van Rever dat ze dit onder de aandacht brengt bij een ruimer publiek. Maar op basis van de huidige informatie moet men stellen dat het, althans wat Rwanda betreft, gebeurde onder een andere motivatie dan diegene die genocide definieert. Precies en verantwoord taalgebruik is belangrijk met betrekking tot deze gevoelige zaken om morele paniek en dus polarisatie te vermijden.

Want als alles genocide is, is niets nog genocide.

Judi Rever, De waarheid over Rwanda. Beeld rv
Judi Rever, De waarheid over Rwanda.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234