Woensdag 05/08/2020

'Verstop de realiteit toch niet'

Ze wil af van het doorgedreven kapitalisme - daar begint de ellende mee. Maar ze wil ook nieuwe landkaarten op school, waarop te zien is welke wateren er wereldwijd allemaal zijn opgedroogd. Saskia Sassen: 'Die informatie ís er, hè? Maar het probleem is dat veel dingen die gebeuren onzichtbaar blijven.'

In uw nieuwe boek Expulsions, Brutality and Complexity in the Global Economy stelt u een reeks brutaliteiten van het moderne, doorgedreven kapitalisme aan de kaak. In de VS is daar waarschijnlijk meer lef voor nodig dan in Europa.

"Ik pleit in dat boekje voor een nieuwe taal. Het huidige sociaal-economische discours beroept zich altijd op de term 'meer' om een situatie of een probleem uit te leggen: er is 'meer' ongelijkheid, 'meer' milieuverontreiniging, 'meer' armoede. Maar 'meer' is niet langer voldoende. We zijn de ongelijkheid dermate voorbij dat het begrip 'meer' de situatie nog onmogelijk kan weergeven.

"Kijk, dit is de rand van de tafel. Ons milieu is, door de verregaande verstedelijking, de doorgedreven industrialisatie en de focus op winstbejag, van deze rand gevallen. Onze werkloosheid ook.

"Neem de klimaatverandering. De arme bevolking - die overigens almaar groter wordt - zal het zwaarst getroffen worden door de klimaatverandering: droogte, overstromingen, ziektes worden hun deel. Rapporten van gerenommeerde collega's voorspellen dat het verlies van mensenlevens hierdoor in de armste Afrikaanse landen vijfhonderd maal groter zal zijn dan in Europa.

"En je hoeft het niet eens zo ver te gaan zoeken: betrouwbare gegevens stellen dat Afro-Amerikanen en huishoudens met lage inkomens in Los Angeles twee keer zoveel kans maken om te sterven tijdens hittegolven als hun stadsgenoten. Redenen: toegang tot airconditioning, veilig voedsel, en veel meer.

"Het is een wereldwijd fenomeen. Overal worden almaar meer mensen verdreven van hun huis, hun werk, van sociale netwerken, in hoogontwikkelde landen en in ontwikkelingslanden. Ik heb het niet alleen over de allerarmsten, ook over arbeiders die zich kapot werken, kleine middenstanders die plaats moeten ruimen voor winkelcentra, noem maar op."

Sassen werd ruim zestig jaar geleden geboren in Den Haag. Haar vader, een invloedrijke Nederlandse SS'er die tot de intieme kring van Eichmann behoorde, vluchtte na de oorlog met zijn gezin naar Argentinië. Het extreeem rechtse verleden van haar vader stopt Sassen niet weg. "Wie mijn naam heeft gegoogled, weet dat mijn opvoeding beter had gekund." Na Argentië kwam Sassen, via een verblijf in Italië en Frankrijk, ten behoeve van nog meer studie in de VS terecht. Ze heeft het Amerikaanse staatsburgerschap en woont in New York.

Sassens belangrijkste werk is The Global City uit 1991. Ze is de geestelijke moeder van de term 'wereldstad' oftewel 'global city'. Haar stokpaardjes zijn mondiale steden, wereldeconomie, het komen en gaan van kapitaal- en mensenstromen. Tussen haar werkzaamheden door als professor aan de Columbia University in New York en de London School of Economics, reist ze de wereld rond. Iedereen is geïnteresseerd in haar expertise.

Is het tij nog te keren?

"Ik ben romanticus noch pessimist. Ik ben een criticaster. de vraag is wanneer de brutaliteiten door beleidsmakers, bedrijven én burgers ernstig genoeg genomen zullen worden om serieuze maatregelen te nemen. Maar in het aanreiken van oplossingen ligt mijn kerntaak niet. Mijn taak is: tonen wat er gebeurt. En in mijn onderzoek stel ik deze centrale vraag: kan de democratie de mensen in deze snel veranderende wereld nog voldoende beschermen?"

"Ik ken het antwoord niet. Maar niemand had gedacht dat men ooit weer van kernenergie zou willen afstappen. Voor die ommekeer was een ramp als Fukushima nodig. Wie had, voor 1990, durven denken dat in Zuid-Afrika het apartheidssysteem zou eindigen? Veranderingen gebeuren. Meestal worden ze voorafgegaan door grote crisissen.

"Duidelijk is dat de tijd van voorzichtigheid voorbij is. Je moet als onderzoeker het lef hebben om vergaarde informatie te interpreteren. En om, in dit geval, aan te geven dat we echt aan een nieuwe taal toe zijn. Want waarin schuilt het probleem van alles wat over de rand valt? In zijn onzichtbaarheid.

"In Soedan kocht Zuid-Korea de afgelopen jaren 690.000 hectare landbouwgrond. Onzichtbaar, behalve voor de kapitaalstromen en voor de mensen en boeren die verjaagd worden. Saoedi-Arabië least voor miljoenen dollars land van de Ethiopische regering: om er graan en rijst te telen dat dan, vrij van taxen, weer naar Saoedi-Arabië wordt geëxporteerd. Onzichtbaar. China wil, met oog op biobrandstof, in Congo de grootse palmolieplantage ter wereld aanleggen. Regeringstransacties die onzichtbaar zijn. In wereldsteden neemt het aantal armen in sloppenwijken scherper toe dan het aantal mensen dat zich tot de middenklasse kan opwerken. Men ziet ze niet."

U hebt het voortdurend over 'doorgedreven' kapitalisme. Wat is dat eigenlijk?

"Een kapitalisme waar, zoals de bankencrisis heeft bevestigd, de financiële logica regeert en mensen van geen enkele waarde zijn. De westerse middenklasse, die Keynes met zijn kapitalisme wilde vergroten en welvarend maken, zal verdwijnen. Kinderen van middenklassegeneraties hebben het vandaag minder goed dan hun ouders en grootouders. Minder inkomen. Minder onderwijs. Alleen arm en rijk zullen overblijven. Wat natuurlijk een bedreiging voor de democratie inhoudt, want de democratie is juist dankzij de middenklasse kunnen ontstaan, het was hún project."

De mechanismen van de wereldeconomie zijn zo onzettend complex dat vele mensen het gevoel hebben dat ze er niets aan kunnen verhelpen.

"En toch is het zinvol om zoveel mogelijk mensen bij de milieuproblematiek te blijven betrekken.

"Waarom krijgen kinderen in de lagere school nog altijd wereldkaarten die louter geografisch zijn? Zet daar alle opgedroogde wateren eens op, men zal snel beseffen dat heus niet alleen het Aralmeer grotendeels is opgedroogd. De NASA hééft al die gegevens, hè. Waarom krijgen opgroeiende volwassenen niet te zien hoeveel land op deze aardbol aan monocultuur opgaat, hoeveel grond door mijnontginning onvruchtbaar en giftig is gemaakt ? Kinderen zijn de toekomst. Maar als de werkelijkheid voor hen verstopt blijft, houd je de toekomst voor hen achter.

"Maar nu lijk ik negatief. Er zijn vele positieve ontwikkelingen. Zo worden in grote Amerikaanse steden stadstuinen gepromoot. Dat kan een klein initiatief lijken. Maar New York is groener én gezonder geworden, en stadsmensen ontwikkelen een band met de natuur, met de groenten die ze kweken, de bloemen die ze planten. Er zijn nu restaurants die hun groenten op een stadsdak kweken. Zulke initiatieven hebben op meerdere niveaus een positieve invloed.

"Weet je, mensen, met name middenklassers, zijn al te zeer consument geworden. Consument van de democratie, van het onderwijs. Ze moeten op vele vlakken weer leren 'maken'. Want je 'maakt' een milieu, je maakt een democratie. Die actieve rol is zeer belangrijk. En iedereen kan eraan bijdragen."

U pleit voor activisme.

"Activisten zijn een essentieel tegengewicht."

U moet blij zijn met het succes van Thomas Piketty, de Franse econoom die met zijn boek wereldwijd bijna alle bestsellerlijsten haalde.

"Piketty is een godsgeschenk! Hij heeft onder meer de evolutie van het Amerikaanse kapitalistisch systeem grondig bestudeerd. Zo ook de vraag: welke ontwikkeling maakt, op lange termijn, de inkomensongelijkheid door? Staan we er vandaag beter voor dan honderd jaar geleden? Neen, dus.

"Piketty's werk heeft nu al voor een revolutie gezorgd. Linkse economen zoals Paul Krugman mogen hem, en dat doen ze ook, op hun knieën bedanken. Piketty heeft het werk afgeleverd dat Krugman en de zijnen, als ze hun huiswerk goed hadden gedaan, al veel eerder hadden moeten afleveren. Er was en Fransman voor nodig om dit met zoveel lef en preciesie te doen."

Denkt u dat de vermogensbelasting, onder invloed van Piketty, een feit zal worden? En dat het doorgedreven kapitalisme daardoor iets kan rechttrekken?

"President Barack Obama heeft hem bij zich geroepen. Dat is een begin."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234