Dinsdag 31/03/2020

Verslagen en toch gewonnen

Een experimentele kankerbehandeling die nooit op mensen was getest: die ontdekte de vader van Yvar Verhoeven voor zijn zoon. De resultaten waren spectaculair. Toch stierf Yvar. 'Het is het allemaal waard geweest.'

e kanker mag Yvar Verhoeven dan hebben verslagen, met zijn inzet heeft hij de wetenschap vooruit geholpen. Zijn vader zocht en vond een experimentele behandeling met een tumorremmer die nog nooit bij mensen was getest en die spectaculair bleek aan te slaan. Yvar overleed na complicaties op 18-jarige leeftijd, maar het onderzoek naar de succesvolle therapie wordt wereldwijd voortgezet. Deze week verschijnt een themanummer van het Journal of Bioenergetics and Biomembranes over dergelijke tumorremmers met daarin een uitgebreid verslag over Yvar, geschreven door zijn vader.

Op zijn werkkamer bij Plant Research International, een onderdeel van de Wageningse universiteit, vertelt plantencelbioloog Harrie Verhoeven het verhaal van zijn zoon. Toen Yvar in januari 2008 met ernstige buikklachten in het ziekenhuis werd opgenomen, kreeg hij te horen dat hij nog maar kort te leven had. Er was leverkanker ontdekt in een primaire vorm (dus geen uitzaaiingen) en een behandeling was er niet. Maar zijn vader gaf niet op en stuitte na een zoektocht door de medische literatuur op een aantal publicaties van de Amerikaanse Johns Hopkins University. Onderzoekers meldden daarin het enorme succes van het middel 3-broompyruvaat (3BP) bij proefdieren die waren geïnjecteerd met cellen van primaire levertumoren.

Verhoeven heeft de beelden van dat onderzoek op zijn computer opgeslagen: we zien ratten met zulke grote tumoren dat ze aan de buitenkant zichtbaar zijn. Vertaald naar mensen zou het neerkomen op een kankergezwel dat als een koffer onder de arm zou moeten worden meegezeuld. Na drie behandelingen waren de dieren van de tumor af, een jaar later leefden ze nog steeds.

Of 3BP ook bij mensen zou werken was onbekend. Maar Verhoeven greep de strohalm en vroeg de Amerikanen of zij het middel voor zijn zoon beschikbaar wilden stellen. Ze gingen akkoord, op voorwaarde dat hij een arts kon vinden die de behandeling conform de wet wilde uitvoeren. Meer dan vijfhonderd artsen in de hele wereld schreef hij aan, en uiteindelijk was er een die wilde meewerken. "Dat gaan we doen", schreef interventieradioloog Thomas Vogl, hoogleraar aan de Goethe-universiteit in Frankfurt.

In afwachting van toestemming van de ethische commissie kreeg Yvar een chemokuur om de tumorgroei te stoppen. In februari 2009 volgde de eerste behandeling. De artsen van het Johns Hopkins kwamen er samen met een juridisch adviseur speciaal voor over. Op aanwijzing van de Amerikaanse expert werd het middel ter plekke bereid en opgelost in een vloeistof. Broompyruvaat is instabiel, legt Verhoeven uit: het moet 10 minuten van tevoren worden gemaakt en snel worden toegediend. Vogl leidde het met behulp van een katheter via de liesslagader rechtstreeks naar de bloedvaten van de tumoren. Daarnaast blokkeerde hij de haarvaatjes van de tumor met kleine zetmeelbolletjes. Op die manier bleef het broompyruvaat in een hoge concentratie in de tumor en kon het zich niet door het lichaam verspreiden.

Yvar had in alles het laatste woord, vertelt zijn vader. Vooraf was zijn handtekening nodig; hij moest zich realiseren dat de behandeling hem fataal kon worden. Tien dagbehandelingen kreeg hij, in negen maanden. Zijn vader herinnert zich de opwinding van de artsen die op de scans ontdekten dat de tumoren snel kleiner werden. Zelfs het resterende gezonde leverweefsel begon aan te groeien.

Yvar knapte aanvankelijk op. Hij had veel minder morfine nodig om de pijn te bestrijden, hij voelde zich sterker en zijn eetlust keerde terug. In het najaar van 2009 vroegen de onderzoekers van het Johns Hopkins hem naar Amerika te komen en een lezing over zichzelf te geven. "Dat voelde voor hem als een triomf", zegt zijn vader. "De hele kliniek kwam naar hem luisteren."

De snelle afbraak van de tumor had echter een groot nadeel: er ontstond een hoge concentratie aan afbraakproducten, waaronder ammoniak. Dat effect had zich bij de proefdieren niet voorgedaan. "Bij de dieren was de levertumor elders in het lichaam ingebracht en gaan groeien. Hun lever was niet aangetast en functioneerde nog. Dat maakt een groot verschil."

Het lukte de artsen om de hoeveelheid afbraakproducten in het lichaam van Yvar te verminderen met behulp van een infuus. Maar uiteindelijk slaagde zijn sterk beschadigde lever er niet in om alle afvalstoffen snel genoeg te lozen. Er zat 2 kilo tumorweefsel in zijn lever, legt zijn vader uit, en hoewel dat weefsel was uitgeschakeld, was de functie van de lever onvoldoende hersteld.

Giftig voor gezonde cellen

Twee jaar na de diagnose stierf hij. Toch is het allemaal de moeite waard geweest, zegt Harrie Verhoeven. "Mijn zoon heeft het niet gered, maar hij heeft veel langer geleefd dan voorzien en daar volop van genoten." Yvar bewees dat het middel potentie heeft bij mensen en op welke bijwerkingen moet worden gelet.

Afgelopen najaar kwamen wetenschappers uit de hele wereld bijeen om hun onderzoeksbevindingen over broompyruvaat te delen. Ze proberen een onderzoeksconsortium op te richten, vertelt Verhoeven, zodat fondsen kunnen worden gevonden. Hij weet dat inmiddels meer patiënten met het middel worden behandeld. Het volgende doel is een groot klinisch onderzoek. Wageningen Universiteit zou daarbij een rol willen spelen.

Verhoeven had moeite om de casus van zijn zoon in een vakblad gepubliceerd te krijgen. Een studie met slechts één proefpersoon telt niet mee, kreeg hij te horen. Een hype wil hij met zijn artikel niet veroorzaken, zegt hij. Het valt inderdaad nog te bezien of het succes bij anderen kan worden herhaald. Het gebruik van broompyruvaat is gevaarlijk en mag alleen onder begeleiding van deskundige artsen worden gebruikt. Maar de medische geschiedenis van zijn zoon is zo goed gedocumenteerd en de resultaten waren zo bijzonder, dat de wereld ervan moet weten, vindt hij. Dat heeft hij zijn zoon vlak voor diens dood beloofd.

Dick Richel, hoogleraar medische oncologie in het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam, noemt het werkingsmechanisme van broompyruvaat "heel interessant", maar waarschuwt dat voor toepassing bij mensen veel extra onderzoek nodig is. Patiënten zoeken stad en land af naar een laatste redmiddel, zegt hij, en daarom maant hij tot grote voorzichtigheid.

Broompyruvaat, of broomdruivenzuur, beïnvloedt de suikerhuishouding van kankercellen. Nobelprijswinnaar Otto Warburg bewees tachtig jaar geleden al dat tumorcellen heel anders aan hun energie komen dan normale cellen.

Een gewone cel neemt zuurstof op om glucose af te breken en daarbij komt energie vrij. Kankercellen komen vooral aan hun energie door glucose af te breken zonder zuurstof te gebruiken. Daarbij gebruiken ze grote hoeveelheden van het enzym hexokinase.

Tien jaar geleden ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat broompyruvaat zich bindt aan dat enzym, dat daardoor voor altijd wordt uitgeschakeld. De tumorcellen krijgen geen voeding meer en gaan dood.

Richel kent andere tumorremmers, die ook ingrijpen in de energiehuishouding van kankercellen, en die zijn deels giftig, benadrukt hij. Daardoor worden ook gezonde cellen aangetast. "Het is uitermate lastig om in het lichaam een balans te vinden waarbij vooral de kankercellen worden benadeeld."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234