Maandag 30/03/2020

Verslag van een collectieve zenuwinzinking

Scenarist-regisseur Spike Lee over 'Summer of Sam'

Er was een tijd, vooral in de eerste helft van de jaren negentig, dat er wel elk jaar een nieuwe film van de Amerikaanse regisseur Spike Lee in onze bioscopen te zien was. Toen verminderde zijn productiviteit een beetje en meteen leek ook de publieke belangstelling af te nemen. Dat zal dus wel de verklaring zijn voor het feit dat Summer of Sam, die al vorig jaar in Cannes vertoond werd (in de Quinzaine des Réalisateurs-sectie) nu pas een plaatsje krijgt in de Belgische zalen. Maar goed, de film is er en Spike Lee blijkt opnieuw in opperbeste vorm te zijn.

De zomer uit de titel is die van het jaar 1977 in New York. Een bloedhete zomer, waardoor de zwetende grootstad op een bepaald moment zelfs getroffen werd door een reusachtige stroompanne, die veroorzaakt zou zijn door de op volle toeren draaiende airco-systemen. Tijdens die verduistering raakte ook een deel van de bevolking over haar toeren. Mensen sloegen op grote schaal aan het plunderen, wat leidde tot meer dan drieduizend arrestaties. Het was ook de zomer dat er in Manhattan terroristische bomaanslagen werden gepleegd, dat de inmiddels legendarische disco-nachtclub Studio 54 opende, dat Elvis Presley stierf, dat de Yankees de World Series wonnen, dat aids nog onbekend was en de seksuele revolutie nog smeulde, dat John Travolta voor de eerste keer een superster werd met Saturday Night Fever en dat burgemeester Abe Beame campagne voerde voor een tweede ambtstermijn - maar uiteindelijk verslagen zou worden door Ed Koch. Maar het was ook en misschien vooral de zomer van Sam, of beter van de Son of Sam, een seriemoordenaar die de broeierige stad (vooral de wijken Queens, Bronx en Brooklyn) een soort collectieve zenuwinzinking bezorgde. Gelukkig is Summer of Sam niet de zoveelste film over een waanzinnige seriemoordenaar, maar veeleer het emotioneel en dramatisch rijk geschakeerde, afwisselende, fel gekleurde en van een uitstekende soundtrack voorziene portret van die collectieve zenuwinzinking. Een belangrijk deel van de film is gesitueerd in de Italo-Amerikaanse leefgemeenschap in de Bronx, waar een lokale maffiabaas voelt dat hij het 'respect' van de buurt begint te verliezen omdat hij niet meer in staat is de veiligheid te garanderen. Een groepje jongeren, aangespoord door een uitgeloofde premie, besluit zelf op zoek te gaan naar de maniakale moordenaar. Een lijst van mogelijke verdachten wordt opgesteld. De heksenjacht kan beginnen... Spike Lee (°1957) heeft voor zijn films (onder meer Do the Right Thing, Jungle Fever, Crooklyn, Clockers en nu opnieuw Summer of Sam) zo vaak New York (en dan vooral Brooklyn) als locatie gekozen, dat hij wel van die stad moét houden. Zijn er ook zaken in de Big Apple waar hij een hartgrondige hekel aan heeft? Spike grinnikt even en begint aan een rustige opsomming: "Ik hou niet van burgemeester Giuliani. Dat is al iets heel belangrijks. Ik hou niet van agenten die onschuldigen doodschieten met 41 kogels (verwijzing naar de tragische 'vergissing', waarbij vier politieagenten in februari 1999 een jonge zwarte, onschuldige en ongewapende, immigrant met kogels doorzeefden én vrijuit gingen, JT). Ik hou niet van agenten die stokken in iemands aars steken (in augustus 1997 werd een Haïtiaans immigrant op die manier mishandeld in een New Yorks politiebureau, JT). Maar ik hou wél van de Yankees en de Knicks (respectievelijk de honkbal- en de basketbalploeg van New York, JT)." In Do the Right Thing en ook in Jungle Fever speelden Italo-Amerikaanse personages een belangrijke rol. Dat is in Summer of Sam nog veel meer het geval, maar volgens Spike Lee betekent dat niet dat hij speciaal geïnteresseerd is in die bevolkingsgroep. "Waarom zou ik? Ik ben toch zelf geen Italo-Amerikaan. Het originele scenario van Summer of Sam werd geschreven door Michael Imperioli en Victor Colicchio, die mij vroegen te helpen om het project geproduceerd te krijgen. We hebben dat gedurende drie, vier jaar geprobeerd. Omdat het maar niet wilde lukken heb ik uiteindelijk beslist het scenario te herschrijven en het zelf te regisseren. Maar nogmaals, ik pretendeer niet dat ik een expert zou zijn inzake de Italo-Amerikaanse gemeenschap. Ik vond alleen dat het scenario een interessant verhaal bevatte. Anderzijds wil ik het het ook geen louter toeval noemen dat er zo vaak Italo-Amerikaanse personages rondlopen in mijn films. Ze zijn nu eenmaal sterk aanwezig in New York." Ook actrice Mira Sorvino heeft geen probleem met de manier waarop Spike Lee die Italiaanse gemeenschap portretteert. "Ik denk dat Spike het beeld heeft willen schetsen van een bepaalde tijd in een specifieke buurt, waar je inderdaad dat soort personages kon aantreffen. Op geen enkel moment suggereert hij dat hij de portrettering beoogt van dé Italo-Amerikaanse gemeenschap. Het betreft hier trouwens een groep personages die onderling heel verschillend zijn. Mijn personage van Dionna is bijvoorbeeld een heel gevoelig iemand; een jonge vrouw die als het ware gevangen zit in een leven waarin zij zichzelf niet kan zijn, maar waaruit ze ook geen uitweg ziet. Dat heeft voor een deel te maken met haar katholieke achtergrond, net zoals die katholieke opvoeding er bij haar man Vinny (rol van John Leguizamo) verantwoordelijk voor is dat hij zijn vrouw als een Madonna ziet, zodat hij zich, om aan zijn trekken te komen, verplicht ziet om naar de hoeren te gaan. Maar de film is niet meer dan a slice of life, waarin uiteraard niet álle aspecten van die Italiaanse bevolkingsgroep aan bod komen, net zomin als Spikes andere films een volledig beeld kunnen of willen geven van de zwarte gemeenschap in de States."

"Waar het in essentie om draait, is dat ik als filmmaker bepaalde verhalen wil vertellen, al denk ik niet dat Summer of Sam tot een welbepaald filmgenre behoort," zegt Spike Lee. "Het is niet echt een psychologisch drama of een thriller over een seriemoordenaar. Het personage van de killer Son of Sam is weliswaar aanwezig in de film, maar veeleer op de achtergrond. Of beter: zijn aanwezigheid hangt als het ware boven de stad en beïnvloedt het leven van haar acht miljoen inwoners. Waar het in Summer of Sam dus echt over gaat, is New York City gedurende die waanzinnige periode. In feite vertelt deze film mijn eigen herinneringen aan die hete zomer, met uitzondering van Plato's Retreat, Studio 54 en CBGB (respectievelijk een seksclub voor partnerruil, een discotempel en een punkclub in Manhattan, waarin de Vinny en Dionna-personages op een bepaald moment terechtkomen, JT). En ja, ook ABBA behoort tot die herinneringen: je kon in die dagen geen radio aanzetten of je hoorde wel een of ander ABBA-liedje. Nu is het niet zo dat deze film alleen gesmaakt kan worden door mensen die deze periode zelf hebben meegemaakt. Ik denk niet dat je in een bepaalde tijd moet geleefd hebben om die periode te begrijpen, maar het beeld dat we hier schetsen is natuurlijk pertinenter als je er zelf bij geweest bent."

De zomer van 1977 was bijzonder heet in New York. Wat die tropische temperatuur allemaal bij mensen kan teweegbrengen, was al merkbaar in de Spike Lee-film Do the Right Thing. "Dat soort zaken hoef je niet eens uit te vinden," benadrukt de regisseur. "Dat is gewoon de realiteit. Als de temperatuur boven de 35 graden stijgt, worden de mensen gek in New York. En het is zeker geen bevrijdende gekte: het aantal moorden stijgt, het leven raakt helemaal in de war, de mensen doen zaken die ze anders nooit zouden doen. Er zijn daar trouwens al verschillende studies over gemaakt."

Zodra bekend raakte dat Spike Lee, wiens films vaker wél dan niet voor controverse zorgen, dit op ware feiten gebaseerde verhaal zou verfilmen, werd er meteen heftig geprotesteerd, onder meer door de nabestaanden van de slachtoffers van seriemoordenaar David Berkowitz, alias Son of Sam. Zelf reageert Spike Lee daar opvallend genuanceerd op: "Ik kan de reacties begrijpen van ouders waarvan een dochter of een zoon door Son of Sam werd vermoord. Daarom heb ik ook beslist om niet eens met hen te gaan praten, want het is een discussie die je toch nooit kunt winnen. Die families zijn nog steeds in rouw, ze worstelen nog steeds met het verlies van hun kinderen. Hoe zou ik kunnen zeggen dat ik hen op een of andere manier een beter gevoel kan geven? Maar wie Summer of Sam ziet, kan niet anders dan toegeven dat dit niet zomaar een film is over een seriemoordenaar. Ik wou absoluut geen film maken over de zieke geest van een psychopaat. Ik heb trouwens geen enkele poging ondernomen om met David Berkowitz in contact te komen. Die man is gewoon gek. Hij is zes keer tot levenslang veroordeeld.

"Ik wil hier wel verklappen dat John Turturro de stem levert van de zwarte labrador Harvey, waarvan David Berkowitz naar eigen zeggen zijn moordopdrachten kreeg. Die 'Kill! Kill! Kill!'-aansporingen komen van hem. Het is de achtste keer dat John in een van mijn films aanwezig is." Zelf speelt Spike Lee ook een rolletje als de televisiejournalist John Jeffries, die na de arrestatie van Son of Sam naar een zwarte woonwijk trekt en daar onder meer een vrouw interviewt die haar opluchting ventileert over het feit dat de moordenaar niet zwart was. "Het is een klein rolletje," grinnikt hij. "Ik liet alleen even mijn gezicht zien, want ik ben geen acteur." Een verhaal waarin een seriemoordenaar, ook al is het dan slechts zijdelings, een bepaalde rol speelt, kan niet om geweldscènes heen. Of toch? "Ik heb mij nooit zorgen gemaakt over het geweldniveau in deze film," reageert Lee. "Onze enige zorg in verband met het geweld was het niet te idealiseren. Ik doe mijn best om een verantwoordelijk filmmaker te zijn. Trouwens, indien ik het geweld zou verheerlijken zoals dat bijvoorbeeld in Reservoir Dogs of in Pulp Fiction gebeurt, zou ik de pers pas helemáál over me heen krijgen. En terecht! Films kunnen een bepaalde invloed hebben, maar beweren dat zij dé oorzaak zijn van al die schietpartijen in de scholen, dat is de zaken op hun kop zetten. Die schietpartijen gebeuren niet met films, maar met wapens. Wat er eerst en vooral moet gebeuren in de States, is de ontmanteling van de NRA (National Rifle Association, de invloedrijke Amerikaanse wapenlobby, JT). Zo denk ik er over." En wat moet er dan met Charlton Heston, de beroemdste pleitbezorger van die NRA, gebeuren? Spike Lee wacht heel even en zegt dan, droogweg en met perfecte timing: "Shoot him!" Meteen volgt een lange, uitbundige lachexplosie. En dan, nog nahikkend, voegt hij er veiligheidshalve aan toe: "Dat was een grapje, hoor! Ik heb al genoeg slechte ervaringen met het weergeven van mijn uitspraken, waarbij bepaalde zaken achterwege worden gelaten. Ik zie de titels al voor mij: 'Spike Lee zegt dat Charlton Heston moet worden neergeschoten!' Dus doe mij een plezier en schrijf erbij: 'Hij maakte een grapje toen hij dat zei.'" Dat zijn film (op basis van een minder sympathiek homopersonage) hier en daar van gay-bashing wordt beschuldigd, vindt Spike Lee helemaal naast de kwestie. "Ik ben het daar absoluut niet mee eens. Dergelijke reacties komen van mensen die hier en nu terugkijken naar 1977. Maar de werkelijkheid is dat iemand die anno 1977 in die buurt woonde, in die Italo-Amerikaanse enclave, en homo was, alleen maar een trap voor zijn kont kon krijgen. Zo eenvoudig was het. Wil dat zeggen dat Spike Lee een hekel heeft aan homo's? Neen. Het wil alleen maar zeggen dat bepaalde personages, zoals die van Joey T. en Anthony, toen een homo voor flikker uitscholden. En diezelfde personages wilden toen geen flikkers in hun buurt. Het ging toen trouwens niet alleen maar om homo's. Die personages hadden een welbepaald, maar zeer beperkt idee van wat in hun ogen normaal was. En alles wat niet in die beperkte ruimte paste - of het nu een homo was, een punkrocker, een linkshandige of iemand die scheel keek -, vonden ze abnormaal en daar hadden ze dus een hekel aan. Met andere woorden, het was een algemene houding van onverdraagzaamheid, die dus niet alleen tegen homo's gericht was." De films van Spike Lee bevatten vaak vlijmscherpe kritiek op racistische gedragingen of dito ideeëngoed, maar zelf wordt hij zelden als een toonbeeld van tolerantie beschouwd. "Ik kan alleen maar herhalen dat ik mezelf nooit uitgeroepen heb tot een woordvoerder of een leider van de zwarte gemeenschap. Ik ben gewoon een filmmaker die verhalen vertelt. Die verhalen reflecteren soms mijn gevoelens over bepaalde zaken of toestanden, maar ik heb nooit gezegd: 'Dit is Spike Lee in naam van alle zwarte Amerikanen.' Het betreft alleen mijn persoonlijke opinies. Ik denk trouwens dat dat voor alle regisseurs geldt, althans voor alle goede regisseurs die de door hen gekozen verhalen vertellen. Het is zoals de krantencolumnist Jimmy Breslin in het begin en op het einde van de film zegt: 'Er zijn acht miljoen verhalen in New York.' In Summer of Sam hebben wij er daarvan een dertigtal verteld."

TITEL: Summer of Sam. REGIE: Spike Lee. SCENARIO: Victor Colicchio, Michael Imperioli en Spike Lee. FOTOGRAFIE: Ellen Kuras. MUZIEK: Terence Blanchard. PRODUCTIE: Jon Kilik en Spike Lee. VERTOLKING: John Leguizamo, Adrien Brody, Mira Sorvino, Jennifer Esposito, Bebe Neuwirth, Anthony LaPaglia, Ben Gazzara, Michael Rispoli, John Savage, Patti LuPone, e.a. VS, 1999, kleur, 142 min. Gedistribueerd door Buena Vista. Summer of Sam draait vanaf 14 juni in de Belgische bioscopen.

'Als de temperatuur boven de 35 graden stijgt, worden de mensen gek in New York. Het aantal moorden stijgt, het leven raakt helemaal in de war'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234