Woensdag 13/11/2019

Verschillend protest zelfde onvrede

De vakbondsacties in België en Frankrijk zijn geen geïsoleerde protesten. Hun agenda loopt gelijk met die van de Spaanse Indignados en de Parijse Nuits Debout-activisten. 'De onvrede gaat niet alleen om biefstuk en centen maar ook over kwaliteit van leven en werken.'

De Thalys-treinen reden gisteren dan wel nauwelijks uit door de staking van onbepaalde duur bij de Franse spoorwegen, de afstand tussen Parijs en Brussel is kleiner dan ooit door gelijklopende protesten. Om de haverklap zijn onze hoofdsteden pleisterplaatsen voor allerhande vakbondsbetogingen uit openbare sectoren. 's Nachts komen er deelnemers samen van Nuits Debout-protesten, waarvan de sociale agenda soms weinig verschilt van syndicale eisen.

Allen vinden inspiratie bij de Spaanse Indignados-beweging, waarvan de straatprotesten tegen het besparingsbeleid sinds vijf jaar leidden tot de vorming van nieuwe politieke partijen die het klassieke partijlandschap versnipperden. Met nieuwe Spaanse parlementsverkiezingen in aantocht, eind deze maand, roeren ze zich opnieuw. Er waren in de voorbije week zelfs rellen in Barcelona.

"Ook ik zie bepaalde parallellen", zegt Luc Cortebeeck, de ex-voorzitter van de christelijke vakbond ACV, die nu als werknemersvoorzitter en vicevoorzitter van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) in Genève veel door Europa reist. "Je voelt toch wel in veel Europese lidstaten een algemene onmin. Men biedt werknemers te weinig perspectief. De werkgelegenheid groeit niet automatisch mee met de procentuele groei van de economie. De mensen zijn gefrustreerd, bij ons, in Frankrijk, Spanje, Italië, Griekenland. Men pakt overal steeds dezelfde bevolkingsgroepen aan."

Wim Vermeersch, hoofdredacteur van het sociaaldemocratische denkblad Samenleving en politiek, ziet dat ook in België gebeuren. "Voor ons komende juninummer bekeken wij wie de verliezers zijn van ons huidige regeringsbeleid. Dat is niet min. We detecteerden: armen, zieken, jongeren, vrouwen en ambtenaren. Ik heb alle begrip voor het sociaal protest. De vakbonden verdedigen kwetsbare groepen die worden aangevallen."

Kleine bonden, grote invloed

Zowel in België als Frankrijk woedt wel een debat over de representativiteit van de syndicale actievoerders die het openbaar leven te pas en te onpas lam leggen. Bij onze zuiderburen speelt dat meer dan bij ons, leren de OESO-cijfers.

"In Frankrijk is het aantal burgers dat lid is van een vakbond véél lager, 7,7 procent tegen 55 procent bij ons. Onze federale vakbonden, de socialistische ABVV/FGTB (1,5 miljoen leden) en het christelijke ACV/CSC (1,7 miljoen leden), zijn dus veel representatiever voor de bevolking", zegt Frankrijk-kenner en rechtenprofessor Frederik Dhondt (VUB). "In Frankrijk is de grootste van de kleine vakbonden nog de marxistisch-leninistische CGT, die slechts 2,6 procent loontrekkenden vertegenwoordigt. De bond toont zich radicaal omdat hij wordt bijgehaald door de gematigde vakbond CFDT én omdat zijn eigenbelang wordt bedreigd door de nieuwe arbeidswet waartegen hij protesteert."

Daarentegen staat het argument van CGT-leider Philippe Martinez dat zijn vakbond meer leden telt dan de Franse politieke partijen samen, en dat ze dus geen lessen over legitimiteit moeten krijgen. De CGT telt 688.000 actieve leden, tegenover Les Républicains (178.000 leden), de Parti Socialiste (131.000 leden) en het Front National (83.000 leden). De vakbond veroverde in de loop der jaren nog een troef: hij wierf tactisch leden in strategische sectoren zoals het publiek transport en de energiebevoorrading. Een paar piketten volstaan dan om 's lands levensaders te verlammen.

Wallonië sloot door zijn industriële arbeidersgeschiedenis altijd nauwer aan bij deze radicale vakbondstraditie, terwijl Vlaams syndicalisme ontstond uit coöperatieven waardoor vakbonden verzoeningsgerichter zijn. De Vlaamse bonden hebben nu met CD&V ook nog een partner in de regering die een stevige zuil heeft staan in het syndicalisme. De Waalse bonden daarentegen botsen met de MR omdat het een Franstalige partij is zonder vakbondstraditie.

De radicalisering van sommige Waalse syndicalisten, die uit frustratie van FGTB en CSC overlopen naar PVDA/PTB, verrast Cortebeeck vandaag niet.

Sterker, hij ziet veel gelijkenissen. "Begin jaren 70 was er een gelijklopende beweging met spontane en wilde stakingen - een uitloper van mei '68-protesten waarbij je de opkomst zag van uiterst-linkse bewegingen als Amada - een voorloper van de PVDA/PTB. Ik maakte ze ook mee als jeugdverantwoordelijke bij ACV. Hun acties ontsnapten toen aan de controle van gevestigde vakbonden omdat die naar hun mening niet snel genoeg een antwoord vonden op een beweging onder de werknemers die aandacht wou voor de dalende levenskwaliteit. We kwamen toen weliswaar uit de 'golden sixties' maar jonge mensen aan de lopende band werden plots opgejaagd terwijl de productiviteit en het rendement moesten worden verhoogd. Ik herinner me nog een staking, in het zinkbedrijf Veille Montagne in Balen, die negen weken heeft geduurd." Schrijver Walter van den Broeck schreef daar zijn beroemde toneelstuk Groenten uit Balen over.

De onvrede zit volgens Cortebeeck nu minstens even diep.

"De onvrede gaat niet alleen om biefstuk en centen maar meer dan ooit ook over de kwaliteit van leven en werken. Je moet breder kijken dan de huidige vakbondsacties alleen. Het aantal langdurig zieken door burn-outs is evenzeer een teken aan de wand."

In de jaren 70 groeide uit de stakingsgolf een Nationale Arbeidsconferentie, die onder meer grotere bevoegdheden voor ondernemingsraden onderhandelde. Er werden toen ook tal van interprofessionele akkoorden gesloten.

Voorlopig vindt er een tegengestelde beweging plaats. Cortebeeck: "Men heeft eerst de economische crisis gebruikt om de vakbonden te sussen, 'of we raken er nooit uit'. Nu zeggen ze: we moeten klaarstaan voor de 21ste eeuw, maar de digitalisering van de economie wordt eerder verwelkomd met een sociale visie en benadering van de 19de eeuw. De arbeid hoeft niet sociaal gereguleerd te worden, want dat zou zogenaamd te remmend werken. Het gevolg is individualisering van arbeidscontracten, valse zelfstandigen... iedere werknemer staat er op den duur alleen voor. Werknemers trekken het besluit dat ze eigenlijk niets meer te zeggen hebben, ook niet via het gebruikelijke dialoogmodel dat sommige politieke partijen opzijschuiven. Dan krijg je hardere reacties. Dat is mijn analyse, geen goedkeuring van ongecontroleerde acties."

Enkel grootschalig overleg tussen regering en bonden kan volgens Cortebeeck de stakingsgolf stoppen. "Voor mij is het heel duidelijk dat de politiek hier rekening mee zal moeten houden. Vroeger duurden zulke conflicten niet lang omdat de premier zelf belangrijke sociale partners samenbracht om te zien hoe we problemen kunnen oplossen."

Politisering protesten

Frankrijk-kenner Dhondt waarschuwt ervoor om de verschillende politisering van protesten niet te onderschatten. In Wallonië willen de linkse vakbonden de rechtse regering Michel ten val brengen. Tegelijk aast de PTB er op het kiezersreservoir van de PS. In Frankrijk is links weliswaar zelf aan de macht maar heeft het protest ook te maken met interne positionering voor de verkiezingen van volgend jaar.

In Frankrijk zit klassiek links tussen hamer en aambeeld. Hollande uit protest steun ontzeggen in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen volgend jaar kan er voor zorgen dat er geen socialist in de tweede ronde zal zitten.

Dhondt: "De stemmen van links verdelen in de eerste ronde, door oproepen om te stemmen voor bijvoorbeeld de radicaal-linkse Jean-Luc Mélenchon, betekent een tweede ronde met een rechtse kandidaat tegen Marine Le Pen. Hollande gokt erop dat linkse kiezers uiteindelijk toch voor het minste kwaad zullen kiezen, om een herhaling van 2002 te vermijden, toen Jospin in de eerste ronde verloor door versnippering op links. Maar vandaag, na vier jaar van impopulariteit en ontgoocheling, is dat zeer onzeker. Veel linkse politici hebben Hollande al opgegeven en zien de verkiezingen van 2017 als een generatiewissel."

De laatste Cevipof/Ipsos-peiling, woensdag, staaft dat. Hollande zou in een eerste ronde slechts 14 en Mélenchon 12 procent kiezers halen, Le Pen makkelijk 28 procent en Juppé van Les Républicains 35. De grote score van Le Pen kan er bovendien op wijzen dat ook syndicalisten voor haar stemmen. Ook al is het volgens hun partijstatuten verboden, Dhondt sluit niet uit dat het FN, dat tegenover migratie extreemrechts is maar economisch protectionistisch links, erop rekent een deel van het vakbondsongenoegen te recupereren. Of, hoe met de huidige syndicale acties in Parijs al de verkiezingscampagne van 2017 begonnen is.

De eerstvolgende politieke barometer om te zien in welke mate sociale protesten zich vertalen in stemmen zal te zien zijn in Spanje, waar op 26 juni parlementsverkiezingen zijn nadat een versplinterd politiek speelveld na eerdere verkiezingen dit jaar een regeringsvorming onmogelijk maakten. Niet toevallig roeren de Indignados zich nu weer in Barcelona met protesten, omdat hun politieke beweging Podemos bij de volgende stembusgang flink kan scoren.

De vraag is nu of de zuiderse Indignado-protesten, de Franse en Belgische acties een pan-Europees domino-effect kunnen hebben, dat bijvoorbeeld ook invloed kan hebben op de belangrijke Duitse verkiezingen volgend jaar. Dit valt zeker niet uit te sluiten, linksom via de Groenen en Die Linke, rechtsom via de Alternative für Deutschland (AfD). Maar terwijl er op Europees gebied tussen linkse partijen wel individuele contacten zijn, acht Sampol-hoofdredacteur Vermeersch de kans op 'progressieve frontvorming' eerder klein. Daarvoor zijn de verschillen tussen de politieke kiessystemen en sociale stelsels te groot, de belangen te verschillend.

"In België wordt het protest opgepookt door PTB en hoor je wel eens dat het protest is komen overwaaien vanuit Zuid-Europa, maar als men moet kiezen tussen rood-groen of uiterst-links is de keuze wel snel gemaakt ten voordele van die eerste", zegt Vermeersch. "De economische situatie is ook onvergelijkbaar. In Spanje kwamen volksbewegingen zoals Podemos van de grond na een enorme crisis en na het grote aantal huisuitzettingen, die een dramatische impact hadden op de gezinnen. Er zijn ook geen verbindende figuren in Europa. Iemand als de Griekse ex-minister van Financiën Yanis Varoufakis is te gecontesteerd. Politici als Blair, Schröder of Bos zijn verbrand. Dijsselbloem is een schande voor de sociaaldemocratie. Eigenlijk zijn er in Europa bij links momenteel geen staatsfiguren zoals Karel Van Miert, straks zeven jaar geleden overleden, die de brug kunnen maken tussen de straat en de politiek."

Last van de macht

De koers van de Europese Unie werkt dat in de hand. Vermeersch: "Kijk naar politici als Tsipras en Hollande. Ze worden verkozen met een links programma maar moeten premier zijn in een institutioneel raamwerk dat ze in een keurslijf van rigiditeit en begrotingsevenwicht dwingt. Het is binnen onze huidige EU heel moeilijk om een alternatief beleid uit stippelen. Regeringen torsen de last van de macht, net zoals de PS in Wallonië, die nu wordt opgejaagd door PTB."

De onvrede van de vakbonden gaat niet alleen om biefstuk en centen, ze gaat ook om de plaats die de huidige EU aan werknemersrechten geeft. De Internationale Arbeidsorganisatie, waarvoor Cortebeeck nu werkt, werd niet toevallig gesticht samen met het Verdrag van Versailles, het vredesakkoord na WOI, omdat sociale onrust mee de wereldbrand aanwakkerde. "'Er kan geen duurzame vrede zijn zonder sociale rechtvaardigheid', was het besluit dat men daar trok", zegt Cortebeeck. "Europa staat nu opnieuw voor een keuze."

Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker en commissaris van Sociale zaken Marianne Thyssen (CD&V) spreken net volgende week bij de ILO. Cortebeeck zal aankaarten dat hij meer inspanningen voor werknemersrechten had verwacht. "Ik betreur dat ze geen ruimte krijgen van de Britten en Oost-Europese lidstaten. De EU zal nochtans bij het sociaal overlegmodel en zijn waarden moeten aanknopen. De EU zal ook moeten investeren in de toekomst van zijn burgers en niet enkel besparen. Anders zal men de eigen bevolking niet meekrijgen. De signalen zijn er. Nu kraakt alles. De politici kunnen zich niet verschuilen achter de drogreden dat er geen middelen zijn. Die waren er ook niet om het puin van de wereldoorlogen op te ruimen en toch is het toen gelukt. Er is in de wereld nog altijd geen welvaartsmodel dat beter functioneert. Laat ons dat vooral niet weggooien. Deze analyse moeten alle sociale partners maken, de politici, de werknemers- en werkgeversorganisaties."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234