Maandag 14/10/2019

'Verpleegsters kijken me met de nek aan als ik in het rusthuis vrouwen een massage geef'

Je bent oud en je wilt wat. Wat affectie, wat intimiteit, en ja, wat seksualiteit. Alleen blijken rusthuizen niet klaar voor smoezelende oudjes.

Dat hij nog maar weinig blauwtjes liep, verzekert hij. Handen in elkaar gevlochten op zijn schoot, twee kussens tussen zijn rug en de fauteuil. Vijfentachtig is Frans. Hij woont al enkele jaren in een serviceflat. Nog altijd eentje met een dubbel bed, maar sinds zijn echtgenote anderhalf jaar geleden overleed, leeft Frans er alleen. "Ik heb hier wel veel vrienden. En vriendinnen", zo verzekert hij ook. "Op mijn leeftijd heb je niet veel last meer van erecties. Helemaal niet meer zelfs. Maar dat betekent niet dat je geen behoeftes meer hebt. Niet dat wij altijd en overal willen staan kussen, maar ook wij willen iemand eens goed vastpakken."

En dus durft Frans tijdens zijn ommetjes in het nabijgelegen rusthuis zijn vrouwelijke medebewoners wel eens een massage te geven. "Dat hoeft daarom niet op bloot vel te zijn. Het doet die mensen gewoon zo'n deugd. Je weet heel snel of iemand ermee gediend is dat je haar aanraakt. Zelfs bij mensen die zich niet meer zo goed kunnen uitdrukken, zie je dat ze het plezierig vinden om lichamelijk contact te voelen. Alleen kijken de verpleegkundigen en sommige directieleden me daarom met de nek aan. Alsof ik een oude bok ben. Die jonge mensen staan er niet bij stil hoe het is voor ons. Ik hinder toch niemand?"

Het was Frans eerst niet opgevallen dat intimiteit niet altijd wordt gewaardeerd in het rusthuis. Er waren geen tweepersoonslakens voorhanden, maar die kocht hij gewoon zelf. In zijn serviceflat doet en laat hij toch wat hij wil. Pas toen Frans zag hoe koppels die in het rusthuis verbleven hun bedden tegen elkaar schoven en de lakens aan elkaar knoopten op zoek naar knusheid, besefte hij dat seksualiteit op oudere leeftijd nog altijd een taboe is. "Ik begrijp het wel hoor. Er heerst momenteel ook overal personeelstekort, waardoor alles zo efficiënt mogelijk moet gebeuren. Na het eten, zo rond vijf uur, worden mensen naar hun kamer gerold en klaargemaakt om te gaan slapen. Veel kans om contact te hebben met de anderen heb je dan niet meer."

De situatie van Frans en zijn medebewoners blijkt geen alleenstaand geval. Journal of Medical Ethics berichtte vorige week dat rusthuizen intimiteit en seksualiteit tussen ouderen wereldwijd over het hoofd zien, negeren of zelfs afraden. Terwijl relaties, fysieke intimiteit en seksualtieit volgens de auteurs niet alleen een basisrecht zijn, maar ook deel uitmaken van een gezond verouderingsproces. Dat laatste beaamden de oudjes zelf al volmondig in een onderzoek van de universiteit van het Zweedse Göteborg vier jaar geleden.

Van de 1.500 zeventigplussers die meewerkten, zei 68 procent altijd te genieten van seks met hun partner. 54 procent van de mannen en 12 procent van de vrouwen boven de zeventig heeft bovendien ook seksuele betrekkingen zonder dat ze een vaste relatie hebben. Het Belgische Test-Aankoop liet in 2008 dan weer weten dat meer Belgen tussen de 65 en 79 jaar oud zich zorgen maken over hun seksuele prestaties dan over hun gezondheid. 27 procent van de 1.500 ondervraagden was ongerust over de seks, 17 procentover hun welzijn. Al haastten specialisten zich toen om dat te nuanceren.

Maar genoeg cijfers, terug naar het rusthuis. "Veel verzorgers zijn daar maar matig tot minimaal ingelicht over seksualiteit bij ouderen. Al staan de meesten er wel positief tegenover", vertelt Lieslot Mahieu (KU Leuven), die werkt aan een doctoraat over het onderwerp. "Zodra je doorvraagt, blijkt dat intimiteit tussen bejaarden toch nog altijd moeilijk ligt. Het stereotiepe beeld dat ouderen geen seksuele gevoelens hebben, leeft nog altijd bij verplegers."

De verzorgers maken zich bovendien vaak zorgen om de kwetsbaarheid van de bejaarden. En om de reactie van hun familie. Want wat met dementerende oudjes die een medebewoner aanzien voor hun partner en seksuele avances maken? Wat met een gezonde rusthuisbewoner die een intieme relatie aangaat met een demente bejaarde, waarvan niet altijd even duidelijk is of die toestemming geeft voor fysiek contact? Wat met alzheimerpatiënten die een nieuwe vriend(in) ontmoeten in het rusthuis, maar vergeten dat ze eigenlijk al gehuwd zijn?

Nog altijd doen er daarom verhalen de ronde van verplegers die koppels uitschelden wanneer ze hen al strelend betrappen op de kamer. Verhalen van verzorgers die bewoners verbieden om nog intiem te zijn ook. Liever dat dan het risico te lopen dat een van de ouderen niet akkoord is met de intimiteit, is de redenering. "Het ethische standpunt is momenteel dat seksualiteit niet kan als de bewoner niet zelf toestemming kan geven. Zo sluit je heel wat mensen uit terwijl ze misschien wel nog seksuele behoeften hebben", vindt onderzoekster Mahieu. "Terwijl je evengoed aan mensen hun fysieke reactie kunt merken of ze graag willen worden aangeraakt."

Handen die uitglijden

Welkom. Het bordje aan de deur van de rusthuiskamer behoort niet toe aan een overijverige bejaarde, zo'n extreem beleefd model. De buurman of -vrouw heeft hetzelfde. Net als de rest van de bewoners van woon- en zorgcentrum Den Olm in Bonheiden. Maar vooral, hun bordje maakt het verzorgend personeel ook duidelijk wanneer ze niet welkom zijn op hun kamer. Een maatregel die er kwam nadat een verzorger nietsvermoedend binnenliep terwijl een koppeltje van elkaar genoot. Toch stijgt de spanning rond de relatieperikelen van de bewoners nog altijd in Den Olm.

"We proberen om seksualiteit bij ouderen niet weg te schuiven, maar dat is niet eenvoudig. We botsen de hele tijd op een taboe. Zelfs als het alleen maar over intimiteit tussen ouderen gaat", reageert Karolien Bruyninckx, die als psychologe aan de slag is in Den Olm. Omdat er almaar meer koppels worden gevormd en de relaties tussen de bewoners ook vragen oproepen bij de familie, organiseerde ze laatst een familieavond. "Over de stelling of ouderen hun seksueel gedrag moeten stopzetten zodra ze in een rusthuis wonen, is lang gediscussieerd. Uiteindelijk was de conclusie dat dat niet hoeft, maar er waren mensen die daar helemaal anders over dachten", vertelt Bruyninckx.

"De eerste reactie op seksueel gedrag bij ouderen is er meestal een van afkeer. Bij de familie, bij de medebewoners en bij de verzorgers", merkt Bruyninckx. Volgens haar maken de seksuele gevoelens van bejaarden het de verzorgers moeilijker om hun baan naar behoren uit te voeren. "Plots moet je die mensen zien als een seksueel wezen. Het is gemakkelijker om je van je taak te kwijten zolang je denkt dat er geen seksuele gevoelens meer aanwezig zijn bij de mensen die je moet verzorgen."

Ouderenpsycholoog Luc Van de Ven (UZ Leuven) herkent het probleem. Volgens hem zijn er rustoorden die excellent omgaan met de seksuele noden van bejaarden, verzorgingstehuizen die spelen op het niveau van de Champions League. Al zijn er naar zijn mening even veel die het niveau van vierde provinciale amper halen. "Vooral jonge personeelsleden weten niet goed hoe ze erop moeten reageren", stelt Van de Ven. "Je moet er als verzorger mee leren omgaan dat een vrouw zich optut, naar je knipoogt en al eens een schuine opmerking maakt. Dat maakt haar nog geen slecht mens."

Nog lastiger is het volgens Van de Ven als jonge vrouwen een oude man moeten wassen. "Het gebeurt wel eens dat zo'n man zijn hand even uitglijdt, niet echt per ongeluk. Dan moet je de heer in kwestie kunnen duidelijk maken dat zoiets niet kan, zonder dat je hem het gevoel geeft dat hij een pervert is."

Soulmate? Bingo!

Ook Frans gaf enkele weken geleden present op een vergadering in het centrum waar hij verblijft. Hij en de medebewoners zouden er samen praten over intimiteit. "Er kwam niet veel uit. Wij zijn nog opgegroeid in een andere tijd. Wij praten niet met elkaar over die zaken."

Het taboe rond hun seksleven wordt ook in andere rusthuizen en daarbuiten gevoed door de bejaarden zelf. Wie leerde dat seks een zonde is, strooit liever niet rond er op late leeftijd nog nood aan te hebben. Bovendien reageren ouderen vaak negatief uit jaloezie. Hoewel ze het zelden met zoveel woorden zullen zeggen, zijn veel bejaarden op zoek naar die ene om mee te knuffelen en te praten. Activiteiten als bloemschikken, petanque en bingo worden niet massaal bezocht om het spelplezier, wel om een nieuwe soulmate te vinden. En aangezien mannen op latere leeftijd een minderheid vormen, kunnen zij vaak kiezen wie hun nieuwe bloem wordt. Tot nijd van alle andere vrouwen die hen aan de haak probeerden te slaan.

De seniorenconsulenten van het Maasland plannen daarom het taboe ook bij de ouderen zelf te verdrijven. Een workshop massagetechnieken hier, een film over een bejaard koppel dat een vurige liefde beleeft daar of een toneelstuk over gescheiden partners moeten het onderwerp opnieuw bespreekbaar maken.

Testosteronreserve

Het zal toch voor een volgende generatie zijn, vermoedt Frans. Hoewel zijn familie blij voor hem is dat hij opnieuw iemand vond waar hij goed mee overeen komt. Het woord vriendin wil hij toch niet gebruiken. "Daar zou mijn zoon het moeilijker mee hebben", denkt Frans. "Mijn kinderen zijn wel blij dat ik nu aandacht en affectie vind bij iemand anders. Zo denkt de familie van de dame in kwestie er ook over. Zij kunnen hier niet alle dagen zijn voor ons en het is al zo moeilijk om hier nog iemand tegen te komen waar je ook een goed gesprek mee kunt hebben."

Toch ziet het ernaar uit dat we er met z'n allen maar beter aan kunnen wennen dat oudjes komen aanzetten met iemand die ze hun nieuwe vriend of vriendin noemen. De nieuwe generatie grijze haren ontketende in haar jeugd zelf de seksuele revolutie en lijkt niet van plan om die op te geven door een paar rimpels. Nu ook het aantal scheidingen bij 65-plussers de voorbije tien jaar bijna verdubbelde, is de jacht op nieuwe liefdes in die leeftijdscategorie helemaal open.

We worden ondertussen tenslotte allemaal zoveel ouder in zoveel betere omstandigheden. Om nog te zwijgen van de vele hulpmiddeltjes die grijpensklaar liggen. Als ze al nodig zijn. Bij de meeste mannen vermindert hun hoeveelheid testosteron met 1 procent per jaar, maar dat laat hun nog voldoende reserve voor de oude dag. Veel vrouwen hebben vanaf hun menopauze dan weer meer zin in een vrijpartij dan wanneer ze nog hun carrière combineren met het grootbrengen van kinderen. Geen wonder dat sommigen het gedrag van de aanstormende generatie grijsaards vergelijken met dat van pubers.

"Zo had ik er nog niet over nagedacht, maar die vergelijking gaat misschien wel op", glimlacht Frans. "Al dansen jongeren nu meters van elkaar verwijderd. In onze tijd kon je elkaar nog eens vastpakken tijdens een dans. Maar hoe je voor het eerst die gevoelens voelt opkomen, zo gaat het nu ook nog. Alleen moet je niet meer absoluut naar alles op zoek, moet je niet meer per se overal aan voelen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234