Dinsdag 21/09/2021

Vernieuwende stadstuinen in Rotterdam

In het kader van Rotterdam 2001 Culturele Hoofdstad van Europa hebben negen internationaal vermaarde landschaps- en tuinarchitecten een ontwerp van Hortus Conclusus, besloten tuin, uitgewerkt voor negen bijzondere locaties in de stad. Met dit initiatief wil de architectuurstichting AIR de aandacht vestigen op bijzondere parken, openbare en particuliere stadstuinen in Rotterdam, maar zich ook inzetten om de stadstuin als 'hortus conclusus' in Rotterdam te introduceren en de levensvatbaarheid hiervan te testen. Dit weekend is uitzonderlijk ook een vijftigtal privé-tuinen te bezoeken.

De Stichting AIR (Architecture International Rotterdam) onderzoekt architectonische vraagstukken in de Europese stad met Rotterdam als voorbeeld. Ze organiseert tentoonstellingen, lezingen, discussies, enz. In het verleden werden al projecten uitgewerkt rond onder meer de Hoeksche Waard - het gebied tussen Rotterdam en Antwerpen.

Met het Breeze of Air-project wil de stichting AIR een bijdrage leveren aan de culturele dimensie van de openbare ruimte en de stedelijke groenvoorziening op het gebied van inrichting, beheer, onderhoud en gebruik. De stad wordt voller, dynamischer en attractiever voor de grote, consumerende en recreërende massa, zo stelt AIR. Tegelijkertijd verlangt de individuele stadsbewoner ook naar stille en aangename plekken voor rust en reflectie. De openbare stadstuin is bij uitstek zo'n plaats waar natuur en cultuur elkaar ontmoeten.

Rotterdam heeft weliswaar meer groen dan de andere Nederlandse grootsteden. En toch is het overheersende gevoel dat Rotterdam een stenige stad is, zo meent AIR. De kwaliteit, toegankelijkheid, aantrekkelijkheid en herkenbaarheid van het stedelijk groen kunnen beter en gedifferentieerder. Het stedelijk openbaar groen zou veel aangenamer kunnen zijn: een plek voor ontmoeting, om te mijmeren of te genieten van de tuinkunst en de wisseling van de seizoenen te midden van de stedelijke drukte.

Daarom ging AIR op zoek naar vernieuwende ontwerpen voor openbare stadstuinen, waardoor de tuin beter de rol van groene oase in het drukke stadsgewoel kan vervullen. Voor negen locaties in en om Rotterdam werden evenveel landschapsarchitecten uit oost en west aangesproken om een project uit te tekenen met als invalshoek de hortus conclusus, de middeleeuwse besloten tuin. Tegelijk kreeg ook een aantal kunstenaars de opdracht om rond het thema van de hortus conclusus een project uit te werken.

Met de herintroductie van de omsloten tuin wordt voortgeborduurd op een lange traditie van omsloten tuinen in Nederland die uit het stadsbeeld aan het verdwijnen zijn. De besloten tuin kan in zekere zin worden beschouwd als de oervorm, de eerste en meest elementaire vorm in de tuinarchitectuur, die teruggaat tot de eerste tuinen in Egypte, Mesopotamië, Babylon en Perzië. In de middeleeuwse hortus conclusus werd deze oervorm overgenomen en getransformeerd naar de Europese context.

In een recent boek schrijven Rob Aben en Saskia de Wit dat de besloten tuin kan bijdragen tot de visualisering en de symbolisering van het gefragmenteerde stedelijke landschap van vandaag. "De ideeën die aan de basis liggen van de hortus conclusus kunnen uit het kleinschalige van de tuin worden gelicht en vertaald worden naar de vormgeving van het stedelijke landschap zelf. De tuin als een ruimtelijk laboratorium voor het stadslandschap." De onstuitbare groei van de stad en de daarmee gepaard gaande achteruitgang van de landschappelijke ruimte kunnen volgens de auteurs worden gepareerd door te interveniëren op het niveau van het landschap.

Maar ook door een soort chirurgische ingrepen op kleine schaal, namelijk door kleine open ruimten die de ervaring van ruimte en landschap introduceren in de stad. Met de toenemende aandacht voor de openbare stedelijke ruimte ontstaat immers paradoxaal genoeg het gevaar dat er te veel pleinen en parken komen, dat de kwantiteit primeert op de kwaliteit. In elke nieuwe woonwijk moet er wel een of andere 'groene ruimte' komen. Maar is dat wel nodig, zo vragen ze zich af. Moeten we niet economischer omspringen met de ruimte, in plaats van te pas en te onpas overal parkjes en pleintjes te willen neerpoten?

"De interactie tussen de besloten tuin en het stedelijke landschap biedt ons tal van mogelijkheden om nieuw leven te injecteren in de stedelijke en landschappelijke ontwerpen", menen Aben en de Wit. "Besloten tuinen kunnen als katalysator functioneren op de omgeving waarin ze liggen. Kleine, zorgvuldig ontworpen en gemaakte buitenruimten, gelegen op de juiste plaats kunnen werken als een soort acupunctuur waarvan de impact veel verder reikt dan de site waar ze liggen. We zien dat bijvoorbeeld in Barcelona, maar ook in het werk van Bernardo Secchi in Kortrijk. Daar worden concrete interventies, zoals het ontwerpen van pleinen, gebouwen en straten, gebruikt om het stadsweefsel te herstellen."

* De Amerikaanse landschapsarchitect Georges Hargreaves - die enkele jaren geleden nog te gast was in de Antwerpse Singel voor de tentoonstelling 'Het Landschap' - heeft een project uitgewerkt om de Lijnbaanhoven in het centrum van de stad in te richten tot omsloten stadstuinen. De Lijnbaanhoven is een groene strook tussen de winkelpromenade van de Lijnbaan en het Schouwburgplein. De flatbewoners kijken erop uit, maar het terrein zelf is verworden tot een groene kanker waar stadsnomaden en junkies een onderkomen hebben gevonden. De uitdaging voor Hargreaves was om er opnieuw een reeks tuinen te ontwerpen waarvan Rotterdammers en toeristen kunnen genieten in het hart van de stad.

* De Zwitserse ontwerper Georges Descombes formuleerde een voorstel om het Westzeedijkpark langs de oevers van de Maas te verbinden met het Museumpark. Dit deel van de stad werd in de jaren dertig ontworpen als een parklandschap, maar het is in de loop der jaren uiteengevallen in fragmenten van tuinen en parken. Het is het deel van Rotterdam waar beeldende en uitvoerende kunstenaars een plek hebben gevonden. Rond het Museumpark liggen zes musea, terwijl in het Westzeedijkpark in de zomer diverse zomerfestivals worden ingericht.

* De Indische architect Charles Correa, vooral bekend voor zijn werk rond low budget huizen in de derde wereld, heeft de opdracht gekregen om een 'sublieme watertuin' te realiseren bij het Museum Boijmans-Van Beuningen. De tuin rond het museum werd in de jaren dertig door architect van der Steur ontworpen. Hij schiep vanuit het museum een getrapte beleving van gecultiveerde natuur, een overgang van een contemplatief park naar een publiek park. De beplanting en de architectuur rond het museum zijn veranderd, maar de binnentuin is vrijwel onaangetast gebleven. Nu de Belgische architecten Paul Robberecht en Hilde Daem bezig zijn met de verbouwing van het museum, moet Correa de binnentuin opnieuw een functie als hortus conclusus geven, een sublieme ruimte voor de tuinkunst. Hij doet dat door centraal in de tuin een waterspiraal te plaatsen waarlangs de mensen afdalen. In de tuin van het museum heeft hij nog een tweede ommuurde stenen tuin gesitueerd.

* De internationaal vermaarde Nederlandse spektakelarchitect Adriaan Geuze mag in het Arboretum Trompenburg een nieuwe tuin naar de typologie van Erasmus maken. Dit voor Rotterdammers niet zo bekende maar internationaal gewaardeerde arboretum, dat recent nog met 7 ha werd uitgebreid, vormt een stedelijk natuurmonument. De opdracht van Geuze bestaat erin om in het park een tuin voor de 21ste eeuw aan te leggen volgens de principes van de erasmiaanse tuin. Door het slootsysteem van de botanische tuin te overdekken met pergola's ontstaat een lange aaneengesloten vaartunnel met blauweregen die de bezoekers in een platte boot naar de besloten tuin moet brengen.

* De Schotse architect Max Gross, die het masterplan voor de wereldtentoonstelling Hannover Expo 2000 tekende en die ook twee parken voor de historisch belangrijke Potsdammer Platz in Berlijn heeft ontworpen, moet ideëen aanbrengen voor de Hofvlietpleinviaduct, een 2 km lange spoorwegbrug die dwars door een 19de-eeuwse woonbuurt loopt en die door de komst van de HST zal worden afgedankt. Bedoeling is om er een lange groene wandelroute te maken, maar tegelijk wil AIR ook een reflectie op gang brengen tussen de rol van nieuwe tuinen in een 19de-eeuwse woonwijk.

* Het Nederlandse architectenbureau Quadrat van zijn kant heeft een project getekend voor een overdekte tuin bij de nieuwe HST-terminal in Rotterdam. Uitdaging is welke rol en betekenis zo'n tuin kan hebben als ontmoetingsruimte in een semi-openbaar gebied.

* De Algerijnse architect Kamel Louafi, die vooral actief is in Duitsland, werd gevraagd om in de Valkeniersweide een 'Tuin van de vier windstreken' te ontworpen. De Valkeniersweide ligt bij de Waalhaven en wordt druk gebruikt door fietsers, wandelaars, hondenbezitters, maar ook door allochtonen die in die buurt wonen en er komen om te zonnen, te barbecuen, te voetballen, enz. In de buurt ligt ook een asielzoekerscentrum waarvan de bezoekers eveneens gebruik maken van het park. De 'Tuin van de vier windstreken' moet een omsloten tuin worden waarin de culturele diversiteit van de buurt en de positie van vluchtelingen en asielzoekers centraal staan.

* De Japanse architecte Kazuyo Sejima zal een moderne zentuin ontwerpen voor het dak van Las Palmas, een voormalige fabrieksruimte waar nu het Centrum voor Beeldcultuur, een museum voor foto, film en mediatechnologie is ondergebracht. Op het dak, dat zo groot is als een voetbalveld, komt een openluchtbioscoop. Bedoeling is om er een semi-publieke omsloten daktuin te realiseren om in de zon en uit de wind, weg de drukte van het werk, even tot rust te komen. Een tuin van inzicht, een plek voor bezinning.

* De bekende Nederlandse tuinontwerper Piet Oudolf ten slotte heeft een omsloten tuin in het Spinozapark ontworpen. Het Spinozapark vormt het hart van de Lombardijen, een stadswijk die bij de naoorlogse stadsuitbreiding bewust werd ontworpen met veel groen. Op veel plaatsen is dit groen echter een betekenisarme restruimte geworden waarvoor niemand zich nog verantwoordelijk noemt. Door de introductie van stadstuinen zou het een nieuwe collectieve betekenis moeten krijgen.

Of al deze projecten ook daadwerkelijk zullen worden gerealiseerd dan wel of het bij papieren projecten zal blijven, moet de toekomst uitwijzen. AIR zal wel een gesprek op gang brengen van de ontwerpers met het stadsbestuur, de lokale bestuurders, eigenaars, bewoners, enz. Het is een aanzet tot stadsvernieuwing. Of de stad die uitdaging ook zal aangaan, kan AIR alleen maar hopen. Alleen van de erasmiaanse tuin in het Arboretum Trompenburg en het project van Piet Oudolf staat nu al vast dat ze effectief worden gerealiseerd.

Rob Aben & Saskia de Wit, De omsloten tuin. Geschiedenis en ontwikkeling van de hortus conclusus en de herintroductie ervan in het hedendaagse stadslandschap, 010 Publishers, Rotterdam, 1998, ISBN 90-6450-348-6

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234