Zondag 27/11/2022

Vermoeide kameraden in Zuma-land

Een liefde tussen blank en zwart. Vroeger verboden, nu in de mode onder de 'comrade bourgeoisie' van Johannesburg. Valt er te leven in het Zuid-Afrika van Zuma? Nadine Gordimer blijft, in elk geval.

De 'comrade bourgeoisie': zo typeert de Zuid-Afrikaanse schrijfster Nadine Gordimer (88) de kameraden van het ANC na de overwinning op de apartheid in 1994. Ze snakten naar "een normaal leven, waar het persoonlijke eerst komt".

Dat is hen niet gegund. De huidige president Zuma is het toonbeeld van alles wat de linkse kameraden verafschuwen: aangeklaagd in een corruptiezaak in de wapenhandel, aangeklaagd voor verkrachting, de ernst van aids gebagatelliseerd door te verklaren dat hij een goede douche nam na onveilige seks.

Het hedendaagse Zuid-Afrika is een opwindende achtergrond voor Gordimers No Time Like the Present, een roman over de liefde tussen een blanke man en een zwarte vrouw. Vroeger verboden, na de bevrijding juist trendy.

Steve is chemicus, werkte bij een verfbedrijf om stiekem bommen te ontwerpen voor de gewapende vleugel van het ANC. Na 1994 kreeg hij een plek aan een universiteit in Johannesburg. Jabulile, dochter van een dorpsonderwijzer in Zululand, studeerde rechten, zat gevangen onder de apartheid, in het nieuwe Zuid-Afrika werkt ze voor een ideëel advocatenbureau. Ze hebben een slimme dochter en een zoontje met lichte gedragsproblemen, die echter zijn plek vindt bij zijn familie in Zululand en een zwart kameraadje.

Dit gezin is naar een betere wijk verhuisd waar een groepje bevriende oud-strijders is neergestreken: een blank stel, een zwart stel, een gemengd stel en een gay-commune. Dit klinkt schematischer dan het is. De gesprekken, de overpeinzingen en de gebeurtenissen zijn levendig en ontroerend, zoals de pijnlijke verwijdering tussen Jabulile en haar geliefde vader, die pal achter zijn Zuluheld Zuma blijft staan.

Het boek is geschreven in een ongeduldige stroom zinnen, ongepolijst - soms ronduit lelijk. Gordimer sleurt de lezer ruw mee. Dat werkt heel goed. De carjacking en mishandeling van een blanke comrade en de gewapende inbraak hebben niet meer woorden nodig. Evenmin als de ellendige leefomstandigheden van de Zimbabwaanse immigranten en het geweld tegen hen door de zwarte Zuid-Afrikaanse armen.

De 'ex-combattants' zien dit alles als tekenen dat hun revolutie uitloopt op een ramp. Australië wordt een aanlokkelijk perspectief. Steve speelt met het idee te emigreren; Jabu spartelt niet tegen (is er voor haar halfbloed kinderen nog wel een toekomst in Zuma-land?). Een flink deel van de roman gaat over de voorbereidingen die ze treffen, het afscheid dat ze moeten nemen, van de kameraden, van de familie in Zululand.

Dit thema is bekend bij Gordimers (blanke) collega-schrijvers. J.M. Coetzee gaf met Disgraceeen troosteloos beeld van het nieuwe Zuid-Afrika. Breyten Breytenbach schreef een vlammende en woedende open brief aan Mandela. Gordimer laat een van haar personages uit die brief citeren, maar de toon van haar roman is opmerkelijk anders dan die van Coetzee of Breytenbach. De kritiek op de nieuwe machthebbers is eender, de houding totaal verschillend. Coetzee ging naar Australië, Breytenbach woont in Parijs, maar Gordimer is in Johannesburg gebleven. Subtiel geeft de oude schrijfster ook commentaar op haar collega's.

De radeloosheid van Steve, Jabu en hun kameraden is niet definitief. Ze bevrijden zich met zelfspot van de uitzichtloosheid. Ze vinden toch een nieuw evenwicht voor zichzelf, een nieuwe zin voor hun politieke en hun persoonlijke leven. Zo schreef Gordimer een indringend en wijs boek.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234