Woensdag 23/06/2021

Vermeer en de klank van de liefde

De National Gallery in Londen zorgt met Vermeer and Music voor een luchtige zomertentoonstelling. Vijfentwintig schilderijen van Hollandse 17de-eeuwse meesters, onder wie Vermeer en Steen, worden samengebracht rond het thema muziek. Musiceren was niet alleen een tijdverdrijf voor gegoede burgers, maar staat in de schilderijen ook symbool voor liefde en seks.

In de 17de eeuw werden de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden definitief van elkaar gescheiden. Tussen het Spaanse Zuiden - min of meer het huidige België - en de Hollandse Republiek liep een staatkundige én religieuze grens: het Noorden was protestants, terwijl het Zuiden overwegend katholiek was geworden, zeker na de Val van Antwerpen en de daaruitvoortvloeiende braindrain van protestanten. Die geopolitieke situatie had zo zijn weerslag op de kunst.

Terwijl een schilder als Rubens opdrachten kreeg van de Katholieke Kerk en Europese vorstenhoven, werkten schilders in Holland vooral voor de welgestelde burgerij. Dat vertaalde zich ook in hun formaten: Rubens borstelde monumentale altaarstukken voor de Antwerpse kathedraal; Rembrandt, Steen en Vermeer maakten veel bescheidener formaten voor burgermanswoningen. In Nederland was er geen hof en dus geen koninklijke mecenas. Ook de Protestantse Kerk gaf geen opdrachten aan kunstenaars. Want stond er niet in het Oude Testament: "Maak geen godenbeelden, geen enkele afbeelding van iets wat in de hemel hierboven is."

Harmonie

"Dat gebrek aan koninklijk en kerkelijk mecenaat had ook gevolgen voor de muziek", zegt Betsy Wieseman, conservator van de Nederlandse schilderkunst in de Londense National Gallery en curator van de tentoonstelling Vermeer and Music. "Er bestond geen muzikale hofcultuur, waardoor muziek thuis werd gespeeld, in de intieme kring. Muzikanten en componisten waren aangewezen op zichzelf en componeerden voor kleine ensembles, zeg maar voor musicerende gezinnen. Musiceren was een belangrijke sociale activiteit: gegoede burgers zochten elkaar op om samen muziek te spelen."

Binnen het gezin werd samen muziek maken beschouwd als een teken van harmonie. "Kinderen van gegoede ouders leerden allemaal meer dan één muziekinstrument bespelen", zegt Betsy Wieseman. "Maar virtuositeit werd niet geapprecieerd." Professionele muzikanten waren immers een andere soort mensen: zij moesten geld verdienen met hun instrument, trokken van stad tot stad en speelden vaak op kermissen. In schilderijen worden zij steevast uitgebeeld als vreemde snuiters, 'marginalen' zeg maar.

Hoe belangrijk muziek in de Hollandse 17de eeuw wel was, is af te lezen aan het oeuvre van Johannes Vermeer. Op 36 schilderijen zijn er twaalf waarin muziekinstrumenten te zien zijn. Voor deze dossiertentoonstelling put de National Gallery vooral uit eigen bezit. De twee Vermeers van het Londense museum worden aangevuld met een Vermeer uit de collectie van de Britse koningin en een uit de minder bekende Iveagh Bequest, een verzameling die normaal in het tijdelijk gesloten Kenwood House in de Londense wijk Hampstead Heath wordt getoond.

De gitaarspeelster (1672) van Vermeer uit Kenwood House is een gedurfd schilderij. De muzikante zit niet centraal: Vermeer plaatste haar links en liet zo ruimte voor een schaduwrijke hoek en een stapeltje boeken. Zo brengt hij de compositie enigszins 'uit evenwicht'. Hij voegt dynamiek toe door de vrouw uit het doek te laten kijken, niet naar de toeschouwer, maar naar een onzichtbaar iemand. De gitaarspeelster kijkt de bezoeker - of is het een medemuzikant? - bijna verleidelijk aan.

Een soortgelijk subtiel spel is te zien in de sublieme Vermeer uit de Royal Collection. In De muziekles (1662-'63) staat een vrouw een virginaal te bespelen. Rechts van haar staat een man: zijn mond is lichtjes geopend, alsof hij zingt. De spiegel verraadt dat de vrouw tersluiks naar de man kijkt.

Samen musiceren staat immers ook voor harmonie tussen verliefden, maar kan evengoed symbool staan voor verleiden - het voorspel tot het minnespel. "Violen en altviolen verwezen vaak naar dansmuziek en die werd meteen met erotiek geassocieerd", zegt Betsy Wieseman. "Die twee instrumenten werden graag door schilders gebruikt omdat ze met hun ronde vormen ook het vrouwenlichaam symboliseerden. De luit werd dan weer geassocieerd met prostitutie, terwijl het instrument zelf symbool stond voor het vrouwelijke geslachtsdeel."

Het is dan ook geen verrassing dat in een aantal schilderijen nog meer subtiele seksuele symboliek verwerkt zit: in een schilderij van Pieter de Hooch zit een man oesters te eten - een zogenaamd afrodisiacum - in het gezelschap van een vrouw, terwijl een andere dame een altviool bespeelt. In een doek van Jan Miense Molenaer heeft een muzikante een schoen uitgetrokken, haar rok wat opgeschort en haar voet op een stoofje gezet. Allemaal subtiele knipogen voor de goede verstaander.

Vingerafdruk

De National Gallery heeft niet alleen schilderijen, maar ook muziekinstrumenten samengebracht. Zo is er een 17de-eeuwse Franse gitaar te zien, ingelegd met ivoor en schildpad, en een virginaal van de beroemde Antwerpse instrumentenbouwers Ruckers, afkomstig uit het Brusselse Muziekinstrumentenmuseum.

Het blijft allemaal erg beschaafd in Vermeer and Music. Misschien had er een Brouwer of Van Ostade bij mogen zitten om de sfeer van de duistere kroegen en het dagelijkse 'ordinaire' bestaan vol geraas en gebral binnen te brengen: het leven waar eerder de rommelpot dan het virginaal centraal staat.

Even doet het tastbare leven dan toch zijn intrede in de tentoonstelling: materiaaltechnisch onderzoek heeft aardige vondsten opgeleverd. In Vermeers verf werd een haar van een penseel ontdekt (hij gebruikte dus oude, versleten borstels) en de afdruk van een duim. Misschien heeft Vermeer een schilderij vastgenomen toen de verf nog niet helemaal droog was. En gaat het dus om zijn vingerafdruk, als een keurmerk in de verf.

Vermeer and Music. The Art of Love and Leisure tot 8 september in National Gallery, Trafalgar Square, Londen. www.nationalgallery.org.uk

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234