Dinsdag 11/05/2021

Verlichte liefde

David Bodanis is wis- en natuurkundige maar sinds zijn bekroonde E=mc2 (2003) en Het elektrisch universum (2005) bij ons vooral bekend als auteur. In zijn nieuwste boek, een biografie over het leven van de eminente maar vergeten wetenschapster Emilie du Châtelet (1706-1749), paart hij zijn vermogen om ingewikkelde materie in begrijpelijke taal uiteen te zetten aan een uitstekende schrijfstijl, een roman waardig.

Door Annick Schreuder

Emilie le Tonnelier de Breteuil was een bijzonder en veelzijdig getalenteerde vrouw. Haar oude vader (h)erkende dat gelukkig. Ze kreeg, zeer tegen de zin van haar moeder, al jong het nodige onderricht en sprak op tienjarige leeftijd Grieks, Latijn en Italiaans. Ze had een scherp natuurwetenschappelijke inslag en blonk uit in wiskunde. Zozeer zelfs dat ze later geregeld aan de goktafel plaatsnam en, razendsnel allerlei formules berekenend, vaak won. Ze was gefascineerd door Newton, de schepper van de moderne wetenschap, en verrichtte baanbrekend onderzoek naar de aard van het licht, dat Einstein later als fundamenteel voor zijn eigen werk beschouwde. Als aristocrate verkeerde ze geregeld in Versailles en was dol op het Franse hofleven. "Emilie heeft een onberispelijke smaak. Wat haar ogen zien, wil ze hebben en ik kan u verzekeren dat haar zichtvermogen opmerkelijk scherp is", schreef Voltaire met een knipoog en hij kon het weten. Ze waren tien jaar lang geliefden en soulmates voor het leven.

De liefdesrelatie tussen Emilie en Voltaire is het uitgangspunt van Bodanis' gelijknamige biografie. Emilie was keurig getrouwd met een hoge militair, markies Florent-Claude du Châtelet. Ze baarde hem twee kinderen maar buiten de schone schijn en het verschuldigde respect hadden de echtelieden elkaar niet veel te bieden. Nu kwam dat vaker voor, ook toen al. Het was dan ook niet ongebruikelijk dat men er minnaars op na hield, hoewel ook die verhoudingen aan ongeschreven regels gebonden waren. Emilie ontmoette Voltaire (1694-1778) in 1933. Ze vielen als een blok voor elkaar. Voltaire aanbad haar jeugd en intelligentie, zij vond in hem een non-conformistische evenknie en kritisch denker. Ze voelde zich bij hem ongeremd en ongebreideld in haar intense wetenschappelijke speurzin. Hun liefde was een intellectuele en creatieve kruisbestuiving, die beiden tot grote hoogten deed stijgen.

Bodanis beperkt zich niet tot het beschrijven van de wederzijdse hartstochten en hoe die in de loop der tijd afnamen, zonder dat ze elkaar uit het oog verloren. Hij verdiept hun verhouding door die in de tijd te plaatsen, het brandpunt van de verlichting. Bodanis dicht Emilie en Voltaire (zoals ze elkaar ook noemden, hij haar bij haar voornaam, zij hem bij zijn nom de plume) zelfs een voortrekkersrol toe. "De meest prominente voorvechter van de rede in de achttiende eeuw was overtroffen door een vrouw die hem intellectueel de baas was, met als gevolg dat zij mede bepalend waren geweest voor deze krachtige, wereldveranderende beweging", schrijft hij.

Symbool voor de liefde voor elkaar en de wetenschap stond kasteel de Cirey, gelegen op de grens van Frankrijk, Lotharingen en de Elzas. Voltaire, die sinds hij als jongeling de Parijse loterij gemanipuleerd had, steenrijk was, verbouwde het vervallen kasteel grondig en toen Emilie eindelijk bij hem introk, was het niet alleen een schitterend en rijkelijk onderkomen, het was omgetoverd tot een soort onderzoeksinstituut waar de Europese intellectuele beau monde zich graag vervoegde.

Zoals gezegd is het wetenschappelijke belang van Emilie du Châtelet in de loop der eeuwen weggemoffeld dan wel weggehoond - Kant zou zich hebben laten ontvallen dat het even belachelijk was om in Mme du Châtelet een groot denker te zien als zich een vrouw met een baard voor te stellen - en het duurde lang, voordat de briljante markiezin "als meer dan een sexy maîtresse werd gezien". Bodanis is niet de eerste om haar weer onder het stof vandaan te halen maar door ook haar natuurkundige werk op bevattelijke wijze erbij te betrekken, is deze biografie niet alleen een uitstekende levensbeschrijving maar ook een terecht eerherstel.

Emilie overleed op haar 42ste aan de gevolgen van de bevalling van haar dochtertje, dat een week na haar stierf. De vader was haar nieuwe minnaar Jean-Francois Saint Lambert, al was het nooit de bedoeling geweest zwanger te worden. Het was echter Voltaire die zich over haar ontfermde tijdens haar zwangerschap terwijl ze koortsachtig werkte aan de vertaling en annotatie van Newtons werk. Ze voltooide het vlak voor de geboorte van haar dochtertje. Haar overlijden ontheemde Voltaire: "Ik heb de helft van mezelf verloren - een ziel waarvoor de mijne gemaakt leek."

David Bodanis

Emilie & Voltaire, Een liefdesgeschiedenis in de Verlichting

Oorspronkelijke titel: Passionate Minds. The Great Enlightment Love Affair, Vertaald uit het Engels door Robert Vernooy, Uitgeverij Anbo/Anthos, Amsterdam, 382 p., 22,95 euro

David Bodanis verdiept de verhouding tussen Emilie en Voltaire door die in de tijd te plaatsen, het brandpunt van de verlichting

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234