Dinsdag 02/06/2020

'Verkrachting en incest zijn schering en inslag'

'Wanneer vrouwen de politiek ingaan, laten ze zich al te makkelijk afblaffen. Van die vrouwen brutale wezens maken die meedraaien in het politieke machtsspel, ligt niet voor de hand'

'Je kunt je niet voorstellen hoe erg het gesteld is met mannelijk geweld tegen vrouwen, daar valt het internationale terrorisme bij in het niet'

Gesprek met Hanne-Vibeke Holst over haar roman 'Koningsmoord'

Door Marnix Verplancke

Haar felblauwe Deense ogen deden ons hart smelten, haar ontwapenende glimlach sloeg ons murw en de manier waarop ze een paar keer precies op het juiste moment met de hand door haar goudblonde haren streek, haalde ons finaal onderuit. Dit was helemaal niet de boze tante met stoppels op de tanden die we vermoedden te zullen vinden achter de roman Koningsmoord, maar wel een verleidelijke vrouw met een boodschap.

De reden waarom we het ons heel anders hadden voorgesteld, is Gert Jacobsen, het hoofdpersonage uit Holsts roman en de reden waarom je als man na het beëindigen van het boek een paar dagen niet meer in de spiegel durft te kijken. Wat een eikel, denk je, zijn wij nu echt allemaal zo stom en gewelddadig als hij? Het boek speelt net na de Deense nationale verkiezingen van november 2001. De sociaal-democraten hebben een historisch pak slaag gekregen en de positie van partijleider en voormalig premier Per Vittrup wordt luidop ter discussie gesteld. Gert Jacobsen, een technocraat van het eerste uur, was minister van Financiën en ziet zijn kans schoon om een trapje hoger te zetten en zijn eeuwige rivaal naar het politieke leven te staan. Hij moet alleen geduld hebben, zo beseft hij, en op het juiste moment Per en zijn trouwe secondante Charlotte van de troon stoten. Achter de flamboyante politicus steekt privé een heel ander type: brutaal en gewelddadig is hij de alleenheerser thuis. Hij slaat en verkracht zijn vrouw Linda en jaagt haar zo regelrecht een alcoholverslaving in. Nee, geef hem dan maar Yasemin, de Turkse migrantendochter die zich gespecialiseerd heeft in de integratieproblematiek en die hij als stagiaire zijn kantoor binnenleidt. In de loop van de roman ontpopt Gert zich als een van de afzichtelijkste en geniepigste male chauvinist pigs uit de geschiedenis van de literatuur zonder daarbij ooit ook maar in de minste mate ongeloofwaardig te worden. Meer zelfs, als man raak je na een tijdje vervuld van plaatsvervangende schuld en schaamte en ben je uiteindelijk net zo blij als Yasemin en Linda wanneer Gert de zoete wraak over zich heen krijgt.

"Mooi zo", reageert Holst wanneer we haar over onze tijdelijke spiegelfobie vertellen, "dan heb ik toch al iets bereikt. Ik wil immers dat mannen niet langer doen alsof huiselijk geweld een zaak van de ander is. Kijk eens om je heen, misschien ken je wel iemand die zijn vrouw slaat en verkracht, alleen weet je niet dat je hem kent, want wanneer mannen op zaterdagnamiddag gaan stappen, beginnen ze natuurlijk niet op te scheppen over wat voor een pak slaag ze moeder de vrouw deze keer weer gegeven hebben. O nee, mannen praten over voetbal, politiek, de oorlog in Irak, over wat dan ook, als het maar niet over dat probleem gaat waar ze mee zitten, namelijk dat ze zichzelf niet onder controle kunnen houden en hun vrouw slaan."

Maar het zijn niet alleen de mannen die erover zwijgen. Ook mishandelde vrouwen houden het potje liever gedekt.

"Omdat ze vaak denken dat de schuld bij hen ligt en niet bij hun man. Ze lokken het geweld uit, menen ze. Het valt op dat je bij vrouwen uit de hogere maatschappelijke klassen de grootste weerstand vindt om zich te outen. Zulke vrouwen hebben immers meer te verliezen als ze hun zwakheden en mislukkingen tonen. Zij vrezen dat iedereen hen zal laten vallen omdat ze het eigen nest bevuilen. En hun omgeving wil de mishandeling vaak ook helemaal niet zien. De vrouw komt met de meest doorzichtige leugens voor de dag, dat ze van de trap gevallen is en zo, en iedereen weet dat het niet waar is, maar niemand doet iets, zelfs de dokter niet."

En hoe vaak nemen vrouwen achteraf wraak, zoals Linda doet?

"Veel te zelden. De normale gang van zaken is dat de vrouw het crisiscentrum verlaat, terugkeert bij haar man en vermoord wordt of zelfmoord pleegt. Soms blijft het koppel samen en wordt het oud, zelfs zonder dat er nog geweld volgt, maar de vrouw zal altijd op haar hoede zijn voor haar man. In zekere zin is ze dan al mentaal dood lang voor ze sterft. Maar niet in mijn roman dus. Koningsmoord is een beetje als Thelma and Louise weet je, maar met dit verschil dat de vrouwen in de film het onderspit moeten delven terwijl het bij mij eindelijk de mannen zijn die in het stof bijten."

U schurkt wel heel erg tegen de realiteit aan. Er waren wel degelijk Deense verkiezingen in november 2001 en de sociaal-democraten gingen toen echt onderuit, met een gewetenscrisis tot gevolg. Migratie en integratie waren inderdaad de slagwoorden van de Deense politiek in 2002. Waar laat u de werkelijkheid stoppen en begint u met de fictie?

"Dat is inderdaad een moeilijk probleem. Wie romans schrijft over hedendaagse politiek, lokt kritiek uit van politici, want mensen denken zichzelf te herkennen in het boek. Koningsmoord is in feite het vervolg op een andere roman, De kroonprinses, waarin Charlotte de hoofdrol speelt. In het Nederlands zal dit - nogal gek in feite - na Koningsmoord verschijnen. Voor dat boek dook ik de hedendaagse politiek in, maar omdat er toen geen vrouwelijke 'kroonprinses' actief was in de Deense politiek, reageerde er niemand. Gert en Per kwamen ook in die roman voor. In Koningsmoord kon ik ze dus niet achterwege laten. Ik wou over huiselijk geweld schrijven, dus veel keuze had ik niet. Gert was de enige sociaal-democratische toppoliticus uit De kroonprinses die een vrouw had. Van bij de aanvang besefte ik dat dit een gevoelig onderwerp was en ik paste dus extra op. Ik zorgde ervoor dat Gert er anders uitzag dan bestaande politici, liet hem in Afrika geboren worden en gaf hem een homoseksuele broer. Dat is wel genoeg, dacht ik, de voormalige minister van Financiën zal het toch wel niet in zijn hoofd halen om zichzelf in die figuur te zien, en dat deed hij inderdaad niet. Alleen kreeg de tabloidpers lucht van mijn boek en sprong er meteen op met een kop in de zin van: 'Hanne-Vibeke Holst maakt voormalig minister af'. O nee, dacht ik toen ik dat zag, doe dat verdomme toch niet, en sindsdien is het voor mij heel zwaar geweest om mensen - ook de man zelf - ervan te overtuigen dat dit boek helemaal niet over die voormalige minister gaat. Het is gek, wanneer je misdaadliteratuur schrijft kun je om het even wat doen. Veel thrillers zijn dan ook bijzonder maatschappijkritisch en expliciet in hun beschuldigingen van wat en wie er fout zit. Als er maar een lijk aan te pas komt, is dat allemaal goed. In een politieke biografie kun je tegenwoordig ook zowat alles schrijven waar je zin in hebt. Wanneer de auteur aangevallen wordt, verbergt hij zich achter de dooddoener dat hij zich probeerde in te leven in zijn personage. Maar wanneer je fictie schrijft moet je op je tellen passen, en dit ondanks de grote rol die de politiek geïnspireerde schrijver kan hebben. Tegen al die mannen die zich op een of andere manier gekwetst voelen door mijn boek, wil ik dit zeggen: dat zijn de regels van het spel en ik denk niet dat jullie die echt willen veranderen, want mannen zijn over het algemeen helemaal geen doetjes wanneer het op het vernederen van hun tegenstanders aankomt."

Waarom is politiek zo'n mannenzaak?

"Zweden heeft net nationale verkiezingen achter de rug. Ik zat met de nieuwe premier in een tv-programma toen hij beweerde dat hij evenveel vrouwelijke als mannelijke ministers wou. Mooi, reageerde ik daarop, er moeten zelfs niet evenveel vrouwen als mannen komen. Geef mij de ministeries van Financiën, Defensie en Buitenlandse Zaken en ik ben tevreden. De rest mogen allemaal mannen zijn. Meer dan een glimlachje kon er niet af. We hebben nog een lange weg af te leggen voor er echte gelijkheid zal heersen tussen mannen en vrouwen. Formeel bestaat die wel. Mannen en vrouwen zijn immers gelijk voor de wet, maar de realiteit is wel even anders. Het is nog zo vaak ouwe-jongens-krentenbrood waardoor vrouwen de machtsstrijd verliezen. Vrouwen zijn ook niet getraind om met de brutaliteit van de macht om te gaan. Bij mannen lijkt die natuurlijk te komen omdat ze zo opgevoed worden. Ze houden van die brutaliteit. Ik heb een zoontje van negen. Hij doet niets liever dan met zwaarden om zich heen slaan. Jongens voeden elkaar zo op. En ze wedijveren ook onophoudelijk. Meisjes doen dat niet, en wanneer ze dan als vrouwen de politiek ingaan, laten ze zich al te makkelijk afblaffen. In onze cultuur worden macht en geweld ook altijd in één adem genoemd en de microstructuur is altijd het spiegelbeeld van de macrostructuur. Poetins Russische regime is hetzelfde als dat van Gert Jacobsen thuis. Ik denk dat het immens belangrijk is dat we dit inzien. Vrouwen zijn traditioneel in de rol van de conflictoplossers gedwongen, de softies die tussen rivaliserende mannen gaan staan en hen uit elkaar houden. Van die vrouwen brutale wezens maken die meedraaien in het politieke machtsspel, ligt dus niet voor de hand. Dat is een van de redenen waarom vrouwen meestal wel van de politiek proeven, maar er zich ook snel weer uit terugtrekken. En degene die toch volhouden, betalen er een hoge prijs voor. Mannen die het in de politiek ergens schoppen, worden immers op handen gedragen, terwijl hun vrouwelijke collega's hun ambitie en machtswil iedere keer gecounterd zien door scepticisme en wantrouwen. Zij zijn koud en cynisch. Kijk wat men vandaag doet met Ségolène Royal in Frankrijk, dat is hetzelfde wat men tegen Angela Merkel probeerde: haar op haar vrouwelijkheid pakken. Vrouwen staan dus heel vaak alleen in de politiek, waardoor ze steeds aan zichzelf twijfelen: zou ik dat wel doen? Is het oké? En ze zullen alleen doen wat ze doen als ze geloven dat het de zaak vooruithelpt. 'Ik doe dit omdat het Tsjetsjeense volk lijdt onder Poetin', bijvoorbeeld, was de reden waarom Anna Politkovskaja geen blad voor de mond nam. Er is geen vrouw die zegt: 'Ik doe dit enkel en alleen voor mezelf.' Dat is iets voor mannen. Die willen de baas zijn louter en alleen omdat ze dan boven alle anderen uitsteken."

Wat doe je eraan?

"Quota opleggen natuurlijk, zoals hier in België gebeurt, en in Zweden en Noorwegen. Denemarken heeft die niet. Vorige week zat ik aan tafel met een jonge Indiër die me vertelde dat zelfs India quota heeft. Bij wet moet 33 procent van de lokale mandatarissen vrouwelijk zijn. Stel je voor, in India, terwijl Denemarken politiek gezien nog steeds een patriarchaat is. Ik zeg niet dat quota dat in één twee drie zouden veranderen, maar ze zouden alleszins een ander signaal geven. Hoe kan een politiek bestel zich immers een democratie noemen wanneer de helft van de bevolking niet vertegenwoordigd is in het parlement?"

In hoeverre zou een vrouwelijke politiek anders zijn dan een mannelijke?

"Ik ben sinds 1999 de Deense Goodwill Ambassador van de UNFPA. In die hoedanigheid heb ik de wereld rond gereisd en overal vrouwen geïnterviewd over de rol die ze spelen in hun samenleving. Wat ik merkte, is dat vrouwen overal dezelfde problemen hebben: onderdrukking, ongelijkheid en geweld. Je kunt je niet voorstellen hoe erg het gesteld is met mannelijk geweld tegen vrouwen, daar valt het internationale terrorisme en al de uitlopers ervan zoals de oorlog in Irak bij in het niet. Een op vijf vrouwen is er het slachtoffer van, in Europa een op tien. Verkrachting en incest zijn schering en inslag. Ik zag overal hetzelfde patroon opduiken en vroeg me af hoe wij dit konden toestaan. Iedereen weet wat er gebeurt en toch doet niemand iets. Iedere minuut sterft er op deze aarde een vrouw aan verwikkelingen die verband houden met zwangerschap en geboorte, terwijl die meestal voorkomen kunnen worden. Willen we er iets aan veranderen, dan zullen de vrouwen er zelf iets aan moeten doen. Op de mannen kunnen we niet rekenen. We moeten dus meer vrouwen in de politiek krijgen, omdat steeds weer blijkt dat vrouwen een grotere verantwoordelijkheid aan de dag leggen, thuis, in het bedrijfsleven en in de politiek. Zij denken ook aan anderen en niet louter aan zichzelf. Bovendien zijn ze door de bank genomen ook veel minder vatbaar voor corruptie, bedrog en - zo hoop ik toch - geweld. Zij leggen in hun politiek veel meer de nadruk op sociale zaken, onderwijs en gezondheidszorg dan hun mannelijke collega's. Daarom is het ook zo belangrijk dat vrouwen hun vrouwelijkheid bewaren wanneer ze aan de macht komen en zich niet door het machodenken van hun mannelijke collega's laten inpalmen. Maar het is natuurlijk wel bijzonder moeilijk om je 'zwak' op te stellen. Stoer doen is veel makkelijker, zeker in onze gemediatiseerde tijd waarin veelal de man in plaats van de bal wordt gespeeld."

Houden de media de vrouw eronder?

"Volgens mij is de pers grotendeels verantwoordelijk voor de huidige erosie van de politieke cultuur. De markt wordt steeds belangrijker in de media, wat tot cynisme leidt. De gratis kranten spannen wat dat betreft de kroon, maar ze sleuren de andere mee. De degelijke journalistiek van de oude school zal uitsterven omdat niemand ze nog wil betalen, en wat in de plaats komt, is veelal niet veel meer dan amusement, ook op het vlak van de politieke berichtgeving. We zitten terug in Rome, in het Collisseum. Leid de gladiatoren binnen en laat ze de leeuwen afslachten. En op die manier wordt politiek een soap. We willen alles weten over het leven van de politici. Een soap heeft echter de eigenschap dat er spanning moet zijn, anders kijkt er geen kat meer, dus creëren de media die spanning zelf. Een nieuwe vrouwelijke politicus wordt de hemel in geprezen, en eens ze daar comfortabel zit, wordt ze saai en moet ze neergehaald worden. Dus denken we een conflict uit. We gaan in haar verleden graven en zoeken een smerig detail. Aha, gevonden, ze had ooit een babysitter die ze in het zwart betaalde. Dat wordt de kop van de krant van morgen. Wil je vandaag de politiek in, dan moet je zeker zijn dat je clean bent, tot in de puntjes, en dat een paar decennia terug de tijd in. En het valt op dat vooral vrouwen het in de pers hard te verduren krijgen. Zij zijn immers sexy en doen kranten verkopen. Eerst komt het verhaal over de begrijpende man, de schattige kinderen en de fraaie rozentuin, en als ze haar beu zijn schrijven ze over het minderwaardigheidscomplex van de man, de leerstoornis van de zoon en de slinkse wijze waarop ze aan haar bouwgrond is geraakt. En dan kraakt ze en verlaat ze de politieke arena. Wanneer een vrouw zich als een vrouw toont pakken de media haar op haar zwakheden. Schermt ze haar privéleven af en neemt ze een afstandelijke pose aan, dan is ze koud, arrogant, een manwijf zelfs. Verliezen doet ze dus altijd. En dat is jammer, want door zich zo te gedragen schrikken de media niet alleen vrouwen af, maar ook alle mannelijke idealisten. Ik heb al heel wat goed bedoelende mannen gesproken die een politieke carrière overwegen, maar meestal krabbelen ze na verloop van tijd terug en laten ze het politieke veld over aan de koele technocraten zonder fantasie. En dat is natuurlijk doodzonde, want wat is een democratie zonder idealisme?"

> Studeerde journalistiek, werkte tot in 1989 als journaliste en legde zich nadien toe op het schrijven van boeken.

> Woonde drie jaar in Brussel.

> Denemarkens beroemdste schrijfster, ook bijzonder succesrijk in Zweden.

> Deens Goodwill Ambassador van de UNFPA.

> De Zweedse verfilming van haar vorige roman, De kroonprinses, is genomineerd voor de Amerikaanse Grammy's.

> www.hannevibekeholst.dk

> Hanne-Vibeke Holst: Het echte leven

Hanne-Vibeke Holst

Koningsmoord

Oorspronkelijke titel: Kongemordet

Vertaald door Diederik Grit & Kor de Vries

Archipel, Amsterdam, 542 p., 19,95 euro.

Per Jacobsen is een bijzonder ambitieus politicus, maar wat niemand weet - of wil weten - is dat hij zijn vrouw Linda op gruwelijke wijze misbruikt. Op een bijzonder realistische manier beschrijft Holst leef- en denkwereld van deze geweldenaar en hoe hij door toedoen van Linda uiteindelijk in het stof bijt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234