Dinsdag 06/12/2022

Verknoeid door te veel luxe

Zo rijk dat je het als verzachtende omstandigheid aanvoert op je proces voor doodslag. Nu een jonge doodrijder in Texas die 'lijdt aan affluenza' een lichte straf krijgt, krabben criminologen en psychologen achter hun oren. 'Te verwend zijn is geen excuus voor misdaad.'

Het rook naar een broodje aap: een zestienjarige Texaan rijdt zwaar beschonken en onder de valium vier mensen dood en krijgt niet één dag cel. Omdat hij zodanig verwend is dat hij ontoerekeningsvatbaar is geworden. In het Amerikaans heet dat dan affluenza, een samentrekking van affluence of rijkdom en influenza of griep.

Het mag een wansmakelijke grap lijken, de advocaat van Ethan Couch voerde wel degelijk affluenza aan in het proces voor vierdubbele doodslag tegen zijn cliënt. Als verzachtende omstandigheid. Want de ouders voedden Couch zo op dat hij niet in staat is slecht gedrag aan gevolgen te koppelen. Nu moet hij geen twintig jaar naar de jeugdgevangenis zoals de tegenpartij eiste maar krijgt hij een opmerkelijke lichte straf: tien jaar onder observatie en verplicht afkicken. Wel enkel van de drugs, niet van de affluenza.

De rechter haast zich nu te zeggen dat het affluenza-argument van de verdediging helemaal niet doorwoog in haar beslissing. Couch' psycholoog beklaagt het zich dat hij het begrip hanteerde. De ware toedracht zullen we nooit kennen, omdat de zitting niet openbaar was. Maar affluenza? Is er grond voor de redenering dat jongeren ook door te veel 'Prada' zodanig psychisch kunnen scheefgroeien dat justitie daar rekening mee moet houden?

De term viel ook toen in 2011 in Londen rellen uitbraken en bleek dat veel rijkeluiskinderen winkels leeghaalden. Sofia Coppola schetst in The Bling Ring het waargebeurde verhaal van zwaar met affluenza besmette tieners die tientallen celebrityvilla's leegroven.

Gouden kooi

Er zijn ook boeken over affluenza. De auteurs daarvan voeren aan dat uitzonderlijke weelde een lijdensweg kan zijn. Zo weet je nooit of je vrienden je graag zien omwille van jou of omwille van de zwembaden en de champagnefuiven. Een gebrek aan liefde of andere gezinsproblemen worden verdoofd met nog maar eens een nieuwe sportwagen. En je groeit op met het gevoel dat jijzelf weinig waard bent in vergelijking met de luxe rondom. Ook leer je je impulsen niet te beheersen, want alles kan en alles mag. Altijd. En bovenal: wie altijd alles krijgt, kan totaal niet om met frustratie, verlies, tegenslag.

Professor psychologie Suniya Luther (Arizona State University) benadrukt dat het vooral draait om grenzeloosheid. Zij is een van de weinigen die het fenomeen bij steenrijke gezinnen onderzoeken. "Weelde op zich is niet het probleem. Het gaat om de combinatie met ouders die weigeren hun kinderen discipline bij te brengen en die zelfs protesteren wanneer anderen, zoals de school of justitie, dat proberen. In die kleine groep in de upperclass krijgen opgroeiende jongeren geen grenzen opgelegd op een moment in hun ontwikkeling waarop dat cruciaal is om een moreel besef te ontwikkelen."

De gevolgen zijn ernstig, zo ziet Luther in haar onderzoek. Bij de jongeren die aangeven dat hun ouders zullen protesteren als zij opgepakt of vervolgd worden voor dronkenschap of diefstal ziet de professor een groot aantal gevallen van depressie, angst, druggebruik en criminaliteit.

Professor Jenneke Christiaens (VUB), criminologe en auteur van De geboorte van de jeugddelinquent, onderschrijft dit. Wanneer die jongeren in aanraking komen met het gerecht, is het volgens haar geen onzinnig idee om rekening te houden met de nefaste impact van jeugdjaren in een gouden kooi.

"Het cliché wil dat delinquent gedrag het resultaat is van achterstelling, armoede en misbruik. Maar het kan ook het resultaat zijn van te veel Vuitton en creditcards, grenzeloze verwenning waardoor geen normbesef is ontwikkeld. Ook dat is een soort verwaarlozing. In overleg met jeugdrechters, ouders en begeleiders wordt in die gevallen zeker gewezen op het effect ervan. Ouders kunnen hun opvoedingsstijl nog ten goede aanpassen."

Duistere psycholoog

Psycholoog en criminoloog Richard Wortley (University College London) en ontwikkelingspsycholoog Wim Beyers (UGent) bevestigen dat het relevant is om haperend of afwezig normbesef bij 'verwende ettertjes' te onderkennen en aan te pakken. "Dit zijn jongeren die morele beslissingen 'instrumentaliseren': ze kijken vooral naar waar ze mee weg kunnen komen. Ze zijn slecht in staat bevrediging uit te stellen en handelen zonder nadenken. Die kenmerken ontstaan in de opvoeding en vergroten de kans op crimineel gedrag", zegt Wortley.

Maar Beyers en hij hebben grote bezwaren tegen de term 'affluenza'. "Dat is een verzinsel van Oliver James, een duistere psycholoog die niet eens is erkend door de British Psychological Society", zegt Beyers. "Affluenza is geen erkend psychologisch probleem, laat staan een psychiatrische diagnose. Waar het gedrag van dat soort jongeren op wijst is een heel gebrekkig normbesef, een gevaarlijke vorm van egocentrisme en een nog gevaarlijkere vorm van narcisme. Dat zijn evenwel kenmerken van heel wat psychiatrische diagnoses, zoals psychopathie. En de combinatie is in Belgische rechtbanken voldoende om iemand te interneren. Het is mogelijk dat iemand niet doorheeft wat de consequenties zijn van zijn daden door de manier waarop hij of zij is opgevoed. Maar een arme sloeber zou in een soortgelijke zaak allang achter de tralies zitten. Net daarom is het een heel slecht idee hier een 'ziekte' voor uit te vinden."

Moreel kompas

Wortley: "Een zwak moreel kompas kan het gevolg zijn van echte achterstelling en verwaarlozing of van de rijkeluisvorm ervan: veel materiële weelde maar geen ouderlijke aanwezigheid en gezag. Een onderscheid maken met een nieuwe term maakt het probleem van die losgeslagen fils en filles à papa alleen maar erger. Het valt er zelfs volledig mee samen. Want iemand minder zwaar straffen wegens affluenza zorgt er nog maar eens voor dat die persoon kan ontsnappen aan de gevolgen van zijn of haar daden: ik was het niet, het was mijn rijkdom."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234