Woensdag 07/12/2022

ReportageQuébec

Verkiezingen in Québec: worden Franse partijen beloond voor invoeren strengere taalwet?

Een koppel zoent tijdens een demonstratie tegen de invoering van ‘Wet 96' in Montréal. Die wet moet de Franstaligheid vooral in zakelijke en officiële communicatie sterker betonneren.  Beeld ANP / SIPA USA
Een koppel zoent tijdens een demonstratie tegen de invoering van ‘Wet 96' in Montréal. Die wet moet de Franstaligheid vooral in zakelijke en officiële communicatie sterker betonneren.Beeld ANP / SIPA USA

De Canadese provincie Québec gaat maandag naar de stembus. Belangrijke thema’s zijn het behoud van de Franse taal en immigratie. Die twee hebben alles met elkaar te maken.

Bas den Hond

Er breken gouden tijden aan in Québec voor ontwerpers van reclameborden en vertalers naar het Frans. Maar het zijn sombere dagen voor wie net in die Canadese provincie is komen wonen en had gedacht het daar ook wel met Engels te kunnen doen.

Een nieuwe wet dwingt bedrijven en inwoners ertoe nog beter op hun taal te letten dan ze toch al moesten. Wet 96 moet voorkomen, zegt de regerende partij Coalition Avenir Québec (CAQ), dat over een paar generaties de identiteit van de voormalige kolonie Nieuw-Frankrijk is opgelost in de Angelsaksische zee die het omringt.

Wie door de binnenstad van Montréal loopt, de grootste stad en het economische hart van Québec, krijgt niet de indruk dat het Frans extra ondersteuning nodig heeft. Straatnamen, verkeersborden, reclame, het is allemaal in de officiële taal. Gesprekken op straat zijn dat vaak ook – in een accent en ritme dat behoorlijk afwijkt van het Frans van Parijs, maar volgens taalkundigen behoorlijk lijkt op wat je in de zeventiende eeuw hoorde aan het koninklijke hof. En wie in zijn beste Frans een ‘milkshake’ bestelt, wat zelfs in Parijs onmiddellijk wordt begrepen, krijgt, na een verbaasde blik, te horen: “Ah! Un lait frappé!

‘Het Frans is in gevaar’

Maar achter de gevels van de appartementengebouwen in de stad, en in de rijtjeshuizen in voorsteden als Laval, vindt een gestage demografische verandering plaats. “Er valt niet aan te twijfelen dat het Frans in gevaar is”, zei de minister voor het Frans, Simon Jolin-Barrette, toen eind augustus de dienst Statistics Canada met de laatste gegevens kwam over het taalgebruik in gezinnen.

In 2016 sprak 79 procent van de inwoners van de provincie thuis voornamelijk Frans. Vorig jaar was dat gedaald naar 77,5. Het aantal van huis uit Engelstaligen ging van 12 naar 13 procent en oversteeg voor het eerst het miljoen. Zij drukken vooral een stempel op Montréal en de plaatsen eromheen.

De CAQ en enkele andere, op Franstaligen steunende, partijen in het parlement van Québec stemden in mei samen in ruime meerderheid voor het aantrekken van de taalkundige teugels. Bij de parlementsverkiezingen in Quebec hopen ze er maandag voor beloond te worden.

Onafhankelijkheidsstreven

Eén partij met een Franse naam stemde echter tegen: De Parti Québécois (PQ) vond de wet lang niet ver genoeg gaan. De PQ werd opgericht in 1968 en was van 1976 tot 1985 en van 1994 tot 2007 aan de macht. In beide perioden werd een referendum gehouden over onafhankelijkheid. De eerste keer zei 60 procent van de bevolking daar nee tegen, de tweede keer bleef Quebec maar op het nippertje in Canada, dankzij 50,58 procent van de kiezers.

“Voor de PQ is soevereiniteit de enige oplossing”, zegt Daniel Béland, directeur van het Institute for the Study of Canada aan de (Engelstalige) McGill Universiteit in Montreal. “Het idee is dat, zolang Québec niet onafhankelijk is, het Frans altijd in gevaar zal zijn. Tegenwoordig is nog maar een derde van de kiezers daarvoor: de oudere Franstaligen. Bij jongeren is dat idee niet erg in trek.”

Vooral onder die oudere Québécois is de zorg over het Frans wel wijdverbreid, zegt Béland. Dat vindt hij ook begrijpelijk als je kijkt naar de geschiedenis van de provincie.

Die begon als de kolonie Nieuw-Frankrijk, die de huidige provincies Québec en Ontario besloeg. Uiteindelijk overmeesterden de Britten het gebied, maar de bevolking weerde zich met succes tegen het invoeren van de Engelse taal, wetten en protestantse godsdienst.

Ondanks het protest werd Wet 96 in mei goedgekeurd.  Beeld SOPA Images/LightRocket via Getty
Ondanks het protest werd Wet 96 in mei goedgekeurd.Beeld SOPA Images/LightRocket via Getty

Afnemende vruchtbaarheid

Katholicisme en Franstaligheid vormden lange tijd de kern van de nationale identiteit van het gebied, maar daar is nu alleen het Frans nog van over. En dat slaat een bres in de verdediging van de taal, zegt Béland. “Tot de jaren zestig was de vruchtbaarheid van de bevolking heel hoog. Er werden veel kinderen gemaakt in Québec omdat het zo katholiek was, de pastoors vertelden de bevolking dat dat moest. Maar die vruchtbaarheid ligt nu veel lager, ongeveer op het gemiddelde van Canada, en daardoor is de immigratie een belangrijke factor geworden. Bij de traditionele Engelse bevolkingsgroep voegen zich nieuwkomers die kunnen besluiten liever Engels dan Frans te praten in hun dagelijks leven.”

Dat die immigranten op allerlei manieren tegen de nieuwe taalwet aan zullen lopen, maakt Québec minder aantrekkelijk voor mensen van buiten de provincie of buiten Canada, en dat is slecht voor de economie, zeggen tegenstanders van Wet 96. “Het bedrijfsleven roept zijn verzet niet van de daken”, zegt Sylvia Martin-Laforge, directeur van het Quebec Community Groups’ Network, een koepel voor organisaties van Engelstaligen die een spreekbuis is geworden van het verzet tegen Wet 96.

Mensen verhuizen stilletjes

Ze ziet al mogelijke effecten: “De prijzen van huizen dalen momenteel in Canada, maar hier dalen ze sneller, vooral in Montréal. De protesten zijn vaak niet openlijk. Mensen verhuizen stilletjes, bedrijven verplaatsen hun hoofdkantoor, of krimpen het in.”

Ze ziet bijvoorbeeld grote problemen opdoemen voor tijdelijke werknemers van buiten Québec. Het schoolvoorbeeld vindt ze Kamala Harris, de Amerikaanse vicepresident. Haar moeder nam haar op twaalfjarige leeftijd mee naar Montréal, waar ze biomedisch onderzoek ging doen aan de McGill Universiteit.

Kamala begon op een Franstalige lagere school, maar ging daarna vier jaar naar de Engelstalige middelbare school Westmount High. Martin-Laforge: “Als deze wet toen had gegolden, had Kamala niet langer dan drie jaar naar een Engelstalige openbare school mogen gaan. Dat is een barrière om hier te komen werken. Want in die drie jaar heeft je kind natuurlijk wel Frans geleerd op school, maar vervolgens wiskundeles krijgen in die taal is nog wel even iets anders.”

Vlag van de Canadese provincie Québec. Beeld REUTERS
Vlag van de Canadese provincie Québec.Beeld REUTERS

En dat allemaal vanwege een achteruitgang van de positie van het Frans waar Martin-Laforge helemaal niet van overtuigd is. “Mensen in Québec spreken meer Frans dan ooit! Engelstaligen spreken Frans, bedrijven gebruiken het. Waar het achteruit gaat, is bij het Frans als moedertaal, dat is waar. Maar een Duitser die naar Québec komt, moet zijn kind naar een Franstalige school sturen, en zal op zijn werk Frans spreken, maar zou thuis geen Duits mogen spreken? Voordat mensen de taal van een land overnemen, gaan er nu eenmaal generaties overheen.”

Mensenrechten

Zelf is ze een voorbeeld van de zigzagkoers die het taalgebruik van generatie tot generatie kan nemen. “Mijn moeder was francofoon. Mijn vader was wat wij hier een ‘allofoon’ noemen, iemand die van huis uit Engels noch Frans spreekt; hij was Italiaan. En als Québécois ben ik gewoon kwaad dat mijn mensenrechten ondergeschikt worden gemaakt aan het belang van het Frans. De laatste keer dat ik het opzocht, woonde ik nog steeds in Canada. De federale regering laat het op zijn beloop, want ze zijn als de dood voor weer een referendum.”

Daniel Béland heeft een al even gemengde achtergrond: “Ik ben francofoon, maar heb lang buiten Quebec gewoond, en mijn vrouw is Amerikaanse. Ik begrijp wel dat veel mensen in Québéc, vooral in de regio buiten Montréal, vrezen voor het Frans en denken dat het over 30 of 40 jaar verdwenen is, zeker in deze stad. Maar ik ben daar zelf minder bang voor.

“Veel jongeren in Montréal zijn tweetalig, drietalig of zelfs viertalig; voor hen is dat normaal, terwijl veel oudere francofonen, of zelfs oudere anglofonen dat helemaal niet begrijpen. Die leven in een wereld waarin je één taal spreekt, en een andere leert als tweede taal, die je dan niet perfect beheerst.

“Echte tweetaligheid zien de voorstanders van onafhankelijkheid als bedreiging. Want als Franstaligen te goed Engels leren, dan zouden ze wel eens helemaal kunnen integreren en Engelstalig worden.”

Dus hoe graag hij ook Frans spreekt en hoort, Wet 96 kan Béland niet bekoren. “De CAQ zegt: wij zijn de Québéqois, wij zijn in de meerderheid, en de minderheid moet zich maar aanpassen. Maar je kunt een immigrant niet dwingen thuis Frans te spreken. Je kunt ze wel helpen Frans te leren, zodat ze het meer spreken op hun werk en in de openbare ruimte.”

En ook de CAQ begint dat al in te zien, denkt hij. “Het probleem van Quebec is dat het binnen Canada minder gewicht krijgt door dat lagere geboortecijfer. Het moet het dus meer hebben van immigratie. Ook al omdat er gebrek is aan arbeidskrachten. Het gaat goed met de economie, de werkgevers kunnen geen mensen vinden. Ik denk dat je dus enorm moet investeren in het leren van Frans aan de immigranten. Daar wordt nu nog lang niet genoeg over gepraat, maar dat zou echt de prioriteit moeten zijn. Ze kunnen er niet omheen.”

Wet 96 dwingt het Frans af

Met Wet 96 wordt het sinds 1977 bestaande Handvest voor de Franse taal flink aangescherpt. Wie in de Canadese provincie Québec Engels wil gebruiken in het officiële of zakelijke verkeer, moet op zijn tellen passen.

Neem bijvoorbeeld een restaurant. Als dat meer dan 25 mensen in dienst heeft, moet de eigenaar een plan op papier zetten om het Frans de taal van de werkvloer te maken en dat door de overheid laten goedkeuren. Bij het aannemen van personeel, of bij opslag en promotie, mag kennis van een andere taal dan Frans geen eis zijn, tenzij er een speciale reden voor is. Die voorwaarden bestonden al eerder, maar dan alleen voor bedrijven met meer dan 50 werknemers.

Het restaurant moet ook letten op wat er op de gevel staat. Een Engelse naam is verboden, tenzij dat een geregistreerd merk is. Dan mag het wel, maar moet er ook een portie Frans bij staan. Ook dat was al eerder verplicht – in Montréal kun je daarom koffie drinken bij ‘Les Cafés Second Cup’ Maar straks moet het nog Franser: de letter van het Franse deel moet minstens zo groot zijn als die vermaledijde Engelse naam.

Voor juridische documenten wordt een maas in de bestaande taalwet gedicht. Inwoners van Québec hebben het recht om een contract, bijvoorbeeld voor werk, in het Frans af te sluiten, maar konden ook kiezen voor Engels. In contracten dook daarom al snel een standaardclausule op dat je akkoord ging met Engels. Voortaan is dat pas geldig als de contractant om te beginnen een Frans contract onder ogen heeft gehad.

Voor Engelssprekende inwoners van Québec wordt het ook in hun privéleven moeilijker het Frans te vermijden. Er zijn scholen waar onderwijs in het Engels wordt gegeven, maar het aantal leerlingen dat die mogen aannemen wordt bevroren op het niveau van dit jaar, 17,5 procent van het totaal, en ze moeten meer uren Frans krijgen.

Die scholen zijn vooral bestemd voor Canadezen die zelf in het Engels onderwijs hebben genoten. Voor gezondheidszorg kan deze groep van ‘historisch Engelstaligen’ ook terecht in een aantal ziekenhuizen die Engels als werktaal hebben. Maar voor nieuwkomers zijn dergelijke voorrechten beperkt. Hun kinderen mogen maar drie jaar naar een Engelstalige school. En zelf worden ze geacht na zes maanden genoeg Frans te kennen om in die taal met de overheid en openbare diensten te communiceren. Alleen bij de dokter, heeft de regering beloofd, mag Engels altijd.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234