Dinsdag 17/09/2019

WOII

Vergeten held: deze Zwitserse Schindler redde duizenden joden van de Holocaust

Deportatie van Joden in Boedapest, 1944. Beeld Photo News

De Zwitserse diplomaat Carl Lutz zette tijdens de Tweede Wereldoorlog een grootse reddingsoperatie op touw. Lutz redde tienduizenden joden, maar kreeg er nauwelijks erkenning voor. Integendeel, de man werd kort na de oorlog berispt en is intussen grotendeels vergeten. De BBC duikelde zijn verhaal op.

In een buitenwijk van de Zwitserse hoofdstad Bern herinnert een stille straat aan de diplomaat: de Carl Lutz Weg.  Voorbijgangers hebben geen idee wie de man is naar wie de straat is vernoemd, al geven de kleine lettertjes onder de straatnaam een hint: Zwitserse viceconsul van Boedapest, 1942 tot 1945.

Een journalist van de BBC trok naar het Zwitserse ministerie van Buitenlandse Zaken voor meer informatie. Daar liggen nog duizenden oude brieven, allemaal afgestempeld door de Zwitserse overheid. Iedere brief bevat familiefoto's. Bijvoorbeeld van de Geigers: Sandor, Istvan, Eva en Janos of de Brettlers: Izsak, Mina en Dora.

Deze brieven zijn het werk van Carl Lutz. Als diplomaat in Boedapest probeerde hij duizenden joden te behoeden voor de deportatie.  

Zwitserse Schindler

Voor Lutz werd benoemd in de Hongaarse hoofdstad had de man al ervaring opgedaan als consul in Palestina, in de jaren 1930 een Brits mandaatgebied. In 1942 werd hij overgeplaatst naar Boedapest. Op dat moment was Hongarije een bondgenoot van Duitsland. Het land werd uiteindelijk in 1944 bezet door de nazi's.

"Na de bezetting van Boedapest werden de Hongaarse joden in sneltempo naar Auschwitz gedeporteerd", aldus Holocaust-expert Charlotte Schallié tegen BBC. "Lutz begreep dat hij snel moest handelen."

Schallié vergelijkt Lutz met Oskar Schindler, de Duitse industrieel die joden van de deportatie redde door hen werk te geven in zijn fabrieken. Het verhaal van Schindler werd in 1993 door regisseur Steven Spielberg onsterfelijk gemaakt (Schindler's List). 

Paspoorten

Als afgevaardigde van het neutrale Zwitserland vertegenwoordigde Lutz ook landen wier ambassades in Hongarije gesloten waren, zoals Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Iedere Jood die hij op een of andere manier kon verbinden met een van deze landen plaatste hij onder Zwitserse bescherming.

Een van hen was Agnes Hirschi. Ze werd geboren in Groot-Brittannië en verhuisde kort daarna met haar Hongaarse ouders naar Boedapest. "Mijn moeder en ik gingen naar het Zwitserse consulaat. Lutz zat achter zijn grote bureau en gaf mij een paspoort."

Brieven

Lutz ging nog een stap verder. Hij overtuigde de Duitsers om hem 8.000 diplomatieke beschermingsbrieven te laten uitvaardigen. Hij gaf ze niet aan individuen, zoals de Duitsers bedoelden, maar aan hele families. Aangekomen op nummer 7.999 begon hij opnieuw bij 1, hopend dat de Duitsers de verdubbeling niet zouden ontdekken.

Carl Lutz in 1944. Beeld Archiv für Zeitgeschichte ETH Zürich/Agnes Hirschi

Historici schatten dat Lutz met zijn brieven zo'n 62.000 mensen redde. "Het is de grootste civiele reddingsoperatie van de Tweede Wereldoorlog", aldus Schallié. Andere diplomaten, zoals de Zweed Raoul Wallenberg, volgden zijn voorbeeld door joodse Hongaren diplomatieke bescherming te geven. 

Toen duidelijk werd dat Duitsland de oorlog zou verliezen, werden de operaties van de nazi's steeds brutaler. In plaats van deportaties te organiseren, werden joodse gezinnen naar de oevers van de Donau gebracht en daar doodgeschoten.

Als reactie hierop creëerde Lutz 76 schuiladressen, deze lagen - technisch gezien - op Zwitsers grondgebied. Duizenden vonden hier onderdak. Zweden en het Rode Kruis zette vergelijkbare zogenaamde safehouses op. Alles bij elkaar waren er zo'n 120 schuiladressen in Boedapest.

Hirschi vond in december 1944 onderdak in het Zwitserse consulaat zelf. De stad zette zich op dat moment schrap voor een veldslag met het oprukkende Sovjetleger. "Ik vierde mijn zevende verjaardag in de kelder", vertelt Hirschi. "Carl Lutz was een ontzettend aardige man. Hij gaf me het beetje chocolade dat hij bewaard had."  

Joden wachten aan de Zwitserse ambassade in Boedapest, 1944. Beeld Archiv für Zeitgeschichte ETH Zürich/Agnes Hirschi

Boedapest werd twee maanden belegerd. Hirschi vond de Russen in eerste instantie helemaal niets."Ze kwamen in de kelder en zagen er verschrikkelijk uit. Ze hadden zich wekenlang niet geschoren en wilden horloges en alcohol. Ze dronken zelfs het parfum van mijn moeder." Na de overwinning van de Sovjets kon ze in februari 1945 de kelder verlaten. Lutz werd teruggeroepen naar Zwitserland.

Bittere thuiskomst

Lutz verwachtte een feestelijke ontvangst aan de grens, maar tot zijn verrassing was er buiten de douane helemaal niemand. De diplomaat werd niet geprezen, maar berispt: De man was zijn boekje ver te buiten gegaan. "Niemand bedankte mij. Ze vertelden dat ik geluk heb gehad de oorlog overleefd te hebben", aldus Lutz in een interview kort voor zijn dood in 1975.

Waarom deed Zwitserland zo kil? Een eerste reden: de Russen hadden andere Zwitserse diplomaten in Boedapest gearresteerd en de prioriteit was om hen terug te krijgen. Een andere, zegt de Zwitserse historicus Francois Wisard, is een Zwitserse aversie tegen het vieren van helden. "In Zwitserland houden ze niet van een persoonlijkheidscultus. Ik denk dat wat hij deed buitengewoon was, maar ik ben terughoudend in het gebruik van het woord held."

Neutraliteit

Maar de belangrijkste reden is de neutrale houding waaraan Zwitserland gehecht was. Hoe heldhaftig de daden van Lutz ook waren, ze passen niet in de Zwitserse vastberadenheid om te allen tijden volledig neutraal te zijn. 

De Zwitserse diplomaat vond wel geluk in de ruïnes van Boedapest. Na de oorlog trouwde Carl Lutz met Hirsch haar moeder. Hirsch zet zich in om de nagedachtenis aan haar stiefvader levend te houden. "Ik denk dat hij een held was. Hij was een erg verlegen man, het lag niet in zijn aard om in actie te komen, maar hij zag de ellende van de joden en greep in."

Lutz wordt door veel landen geëerd: Israël, Duitsland, Hongarije en de Verenigde Staten. Volgend jaar zal een kamer naar hem vernoemd worden op zijn oude werkplek, het Zwitserse ministerie van Buitenlandse Zaken. Maar toch, vraag de meeste mensen in Zwitserland over Carl Lutz, en het antwoord zal zijn "wie?"

Herdenkingssteen voor Raoul Wallenberg en onder andere Carl Lutz in Boedapest. Beeld Wikimedia Commons
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234