Zaterdag 23/01/2021

Film

Vergeten Belgische etno-filmmaker krijgt documentaire

Markies Robert de Wavrin met een ocelot. "Volgens mij kon hij maar etnoloog zijn omdat hijzonder vrees door de jungle trok", zegt filmarchivaris Grace Winter.Beeld Cinematek

De eerste beelden van de Shuars, een Amazone-volk, werden zo'n 90 jaar geleden gedraaid door een Belg. Vandaag is markies Robert de Wavrin vergeten, maar daar wil Cinematek verandering in brengen met een nieuwe documentaire.

Robert de Wavrin uit Zomergem was lang een internationaal geroemde documentairemaker. Met zijn opnames over Zuid-Amerikaanse stammen werd hij in de jaren 30 gerekend tot de pioniers van de gefilmde etnografie. Maar de man stopte op een kantelpunt in de cinema, werd ingehaald door nieuwe cineasten en raakte in de vergetelheid.

Filmarchivaris Grace Winter zette haar tanden in het verleden van deze vergeten ontdekkingsreiziger en vond een schat aan materiaal in de kluizen van het Koninklijk Belgisch Filmarchief. Ze koesterde nooit de ambitie om zelf films te gaan maken, maar na haar intense onderzoek was Markies de Wavrin - Van Kasteel naar Jungle het logische gevolg. Vorige week stelde ze de film voor op Film Fest Gent. "Het is wél mijn ambitie om zijn naam op de kaart te zetten. Hij verdient zijn plaats in de filmgeschiedenis."

Winter vertelt zijn verhaal chronologisch, en dat begint niet zo avontuurlijk als De Wavrin graag liet uitschijnen. In 1913 staat de man terecht voor het schieten op noten stelende kinderen, waarop hij naar Zuid-Amerika vlucht. "In die periode was De Wavrin verre van een sympathieke man", zegt Winter. "Ik heb dat expliciet in het scenario geschreven, om zo de nadruk te leggen op de manier hoe hij in zijn latere leven, in zijn contact met indianen, andere ideeën krijgt."

Want ook na WO I keert de Belg regelmatig terug, deze keer met een camera van de Franse productiemaatschappij Gaumont onder de arm. Zijn vier documentaires vormen de basis van Markies de Wavrin. Die opnames werden destijds zonder enige taboe gemaakt. In Au pays du scalp zaten bijvoorbeeld beelden van de koppensnellende Shuar-indianen, die de hoofden van hun slachtoffers lieten krimpen om ze als trofeeën mee te dragen. Naakte meisjes waren schering en inslag. Maar vooral een scène waar een vrouw de borst geeft aan een aap, zorgde voor grote controverse. Het bewuste beeld werd zelfs uit de originele film geknipt, en is nu voor het eerst publiekelijk te zien.

"Niets kon de markies shockeren", zegt Winter. "Voor hem was elk gedrag menselijk, en daarom wou hij ook dit beeld tonen. Dat aapje had geen moeder om hem te voeden, dus deed die vrouw dat. Hij vond dat normaal, maar voor westerlingen was dat vreselijk aanstootgevend."

Normaal bestaat niet

Daarom vertelt de film ook iets over ons, over ons westers beeld. "In een van zijn boeken schrijft De Wavrin over een discussie die hij had met een indiaan over voedsel. Wanneer hem werd gevraagd wat westerlingen zoal eten, noemde hij mosselen. De indiaan werd bleek en viel bijna flauw van walging. De markies schreef daarover: normaal bestaat niet. Iedereen heeft gewoontes en die zijn allemaal evenwaardig."

Was De Wavrin dan een avonturier of toch etnoloog? "Volgens mij kon hij maar etnoloog zijn omdat hij zonder vrees door de jungle trok", denkt Winter. "Hij heeft zichzelf opgeleid door het werk van anderen te lezen. Maar hij beschouwde zichzelf nooit als wetenschapper. 'Ik beschrijf enkel', zei hij. Analyseren liet hij aan anderen over."

En dat kan nog steeds, aangezien hij bevolkingsgroepen in beeld bracht die tot dan toe nooit waren gefilmd, en vandaag vrijwel niet meer bestaan. "Hun beschaving is verwoest, en het gaat nog elke dag door", zegt Winter. "Momenteel worden er indianen van hun territorium verdreven, hun waterputten worden vergiftigd. Voor mij gaat deze film dus ook over het lot van deze stammen, iets wat uiteindelijk ook De Wavrin zich enorm aantrok."

Tot 25/11 in Cinematek (Brussel), vanaf 6/12 op dvd

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234