Donderdag 02/12/2021

'Vergetelheid is een bron van onwetendheid'

interview

bertrand tavernier over zijn film 'laissez-passer'

Het moest er dan toch van komen. De Franse regisseur Bertrand Tavernier (Lyon, 1941), gewezen criticus bij onder meer Positif en Cahiers du Cinéma en codirecteur van het filmarchief Institut Lumière in Lyon, is bezeten door film. Met Laissez-passer heeft hij eindelijk zijn eerste film gedraaid over zijn passie, gekoppeld aan de collaboratie en het verzet tijdens WO II.

Brussel / Van onze medewerker

Luc Joris

Te peilen naar de reacties in de Franse pers is en blijft het een gevoelig thema, misschien juist omdat het nu gesitueerd wordt in het filmmilieu. Maar zoals Tavernier het zelf stelt, kunnen er gerust bijna tweehonderd verschillende films gedraaid worden over dit heikele onderwerp. Na de bevrijding werd een aantal acteurs en cineasten, onder wie André Cayate en Henri-Georges Clouzot, voor enkele maanden geschorst vanwege hun betrokkenheid bij de in Parijs gevestigde Duitse productiefirma Continental Film, maar in het algemeen waren er volgens Tavernier weinig collaborateurs terug te vinden bij de technische medewerkers. Tavernier baseerde zich voor zijn film op het leven van twee creatievelingen die hij in de loop van de jaren zeventig en tachtig opnieuw heeft opgevist en die allebei voor Continental hebben gewerkt: Jean Aurenche, de scenarist van Hôtel du Nord die een tweede carrière begon toen Tavernier hem vroeg om mee te werken aan het scenario van zijn eerste film L'Horloger de Saint-Paul (1973), en Jean Devaivre, een assistent-regisseur die na de oorlog zelf films ging regisseren, waarvan er enkele door Tavernier weer op de kaart van de Franse filmgeschiedenis werden geplaatst (La ferme des sept péchés en La dame d'onze heures). Hun gewetensstrijd en clandestiene verzetsdaden, (Aurenche met zijn woorden en Devaivre met zijn fysieke, heroïsche daden) vormen het hart van deze allesbehalve pure cinefiele kroniek, die ook een warme en mooie hommage is aan het filmberoep in het algemeen en het artistieke vakmanschap in het bijzonder.

"Ik heb me zekere vrijheden veroorloofd met de personages", luidt het antwoord van Tavernier op de vraag hoe ernstig de filmondertitel 'll n'y a rien de plus beau que les histoires vraies' (Er is niets mooier dan echt gebeurde verhalen) moet worden genomen. "Die slogan komt trouwens niet van mij. Op de generiek staat duidelijk vermeld dat de film vrij geïnspireerd is op de herinneringen van Aurenche en Devaivre. Er zitten scènes in die Devaivre niet heeft meegemaakt en die ik verzonnen heb, maar in die gefantaseerde toevoegingen ben ik altijd geloofwaardig gebleven. Het zijn in elk geval gebeurtenissen die andere mensen hebben meegemaakt. Aurenche heeft bijvoorbeeld nooit de gangster en collaborateur Paul Maillebuau ontmoet, wel een andere gangster. Maar Maillebuau was de neef van Jean Cosmos, de scenarist van Laissez-passer, en via dat personage heeft Cosmos een aantal zaken geïntroduceerd die hij zelf heeft meegemaakt. In werkelijkheid was het appartement van Devaivre wit en stonden er art-decomeubelen in. Vanwege esthetische redenen wou ik echter geen witte, reflecterende muren, maar sombere kleuren en een appartement dat nauwelijks opviel. Ik heb ook een aantal kleine chronologische feiten veranderd. Het bombardement op Boulogne heeft plaatsgevonden tijdens de montage van Huit hommes et un château en niet tijdens de opnames. Het was echter interessanter om het op deze manier te tonen en bovendien zijn er in die periode talrijke films gedraaid tijdens bombardementen. Er zit dus een deel fictie in. Film is spektakel, maar aan de echt belangrijke zaken en de geest van de personages is niets veranderd."

Toch zou je bij momenten zeggen dat Tavernier bepaalde scènes, onder meer het ongelooflijke Engelse avontuur en de lange nachtelijke fietstocht naar het 385 kilometer verder gelegen Curbigny, heeft gedraaid onder het adagium van John Fords film The Man Who Shot Liberty Vallence, namelijk dat als je moet kiezen tussen het afdrukken van de realiteit of de legende, je voor de legende moet kiezen. Tavernier: "Wat de fietstocht betreft, dat is nog niet de echte realiteit. Devaivre heeft vier zulke fietstochten gemaakt om zijn familie te bezoeken alvorens onder te duiken. De mensen die samen met Devaivre in het verzet hebben gezeten, hebben me verteld dat hij als verbindingsofficier dikwijls 120 kilometer fietste in een nacht. Nee, hij fietste die 385 kilometer, rustte enkele uren uit op de boerderij van zijn schoonmoeder en reed dan terug naar Parijs. In het Engelse avontuur heb ik alleen het feit veranderd dat Devaivre nu door een rits mensen wordt geïnterviewd in plaats van door twee personen en dat hij niet op de hoogte was van de inhoud van de documenten die hij bij Continental had ontvreemd. Voor mij zijn die scènes verwant met een andere film van Ford, When Willie Comes Marching Home. Maar de regisseur die mijn referentie was voor Laissez-passer is Robert Altman, de Altman van Nashville."

Net als de Amerikaanse meester volgt Tavernier een hele reeks personages, onder wie talrijke kleine, interessante en kleurrijke bijrollen. In het persdossier schrijft hij trouwens dat hij met 115 sprekende rollen zijn persoonlijk record heeft verbroken. Bovendien doet Tavernier telkens ook nog eens zelf de casting. "Dat is mijn passie", aldus de maker van Coup de Torchon, Round Midnight, L'Appât en Ça commence aujourd'hui. "Ik werk zeer graag met acteurs en ik hou ervan om onverwachts iets komisch te doen of een geste uit te halen. In Capitaine Conan waren er ook al 98 sprekende rollen. Laten we zeggen dat het niet alleen de erfenis van Altman is, maar ook die van de Jean Renoir van La Grande illusion. Om geen ander voorbeeld te nemen dan de Franse films van de jaren veertig waarover Laissez-passer gaat. In die films had je altijd schitterende nevenpersonages, maar ze werden altijd door dezelfde acteurs gespeeld. Ik ben altijd op zoek naar andere acteurs en nieuwe gezichten."

In 50 ans de cinéma américain, het stevige naslagwerk dat Tavernier schreef samen met Jean-Pierre Coursodon, wordt onder John Ford vermeld dat zijn oeuvre gebaseerd is op de strijd tegen het vergeten. Het is een opmerking die perfect van toepassing is op Laissez-passer en vooral op Taverniers eigen oeuvre. "Het is inderdaad iets heel belangrijks voor mij", antwoordt hij. "Het is een oud geloof dat mensen nog altijd verder blijven leven zolang je over hen spreekt. De totale vergetelheid is een bron van onwetendheid, dat wordt bevestigd door alle dictaturen. Momenteel worden we bedreigd door twee gevaarlijke ontwikkelingen: enerzijds de dictatuur van het fundamentalisme, het religieuze als je wil, en anderzijds de dictatuur van de wet van het economische, die elke culturele diversiteit verhindert. Cultuur en nieuwsgierigheid zijn heel belangrijke wapens. Je hebt mensen zonder wortels, mensen die in niets zijn geïnteresseerd, geen herinneringen hebben en zelfs geen interesse vertonen voor een oorlog die zich vijftig jaar geleden heeft afgespeeld. Voor hen zijn dat de Middeleeuwen van de geschiedenis van hun land. Ergens zijn ze in hun hoofd door gangreen aangetast. Het is toch geen toeval dat een van de 11-septemberterroristen, de Fransman Moussaoui Zacarias, volgens zijn verklaringen alleen maar Amerikaanse films heeft gezien. Omdat hij het slachtoffer is van een dictatuur, wordt hij de prooi van een andere.

"Wat mij fel aanspreekt in de films van John Ford zijn al die kleine ceremoniële momenten waarin de mensen denken aan de overledene. Ik ben daar enorm door geraakt. De scène in mijn film over dat fragment uit Huit hommes et un château waarin je de echte Jacques Debuis ziet, ontroert me telkens opnieuw wanneer ik ze zie. Je ziet Jacques Debuis daar bioscoopkaartjes scheuren en dan heb je plots die commentaarstem van de actrice die de rol van Simone Devaivre speelt. Met de stem van een jonge vrouw vertelt ze dat ze hem 53 jaar later opnieuw heeft gezien, op een bioscoopscherm. Dat beeld vertelt ons dat een figurant uit een heel middelmatige film van die tijd gedeporteerd kan worden bij het buitenkomen van een filmstudio. Dergelijke dingen moeten we ons blijven herinneren."

'Je hebt mensen zonder herinneringen die zelfs geen interesse vertonen voor een oorlog van vijftig jaar geleden'

De casting voor de 150 (!) personages in deze film deed Tavernier in hoogsteigen persoon. (Foto RV)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234