Donderdag 24/09/2020

Sinterklaas

Vergeet Piet, vier Sinterklaas met Krampus of Belsnickel

Een man verkleed als Krampus in Oostenrijk.Beeld GETTY

Als we het hier niet eens worden over de huidskleur van Zwarte Piet is het misschien verstandig om in het buitenland te zoeken naar een nieuwe helper voor de Sint. Zo wordt de goedheiligman in Oostenrijk begeleid door een duivelsfiguur, in Duitsland door een boerenpummel en in Frankrijk door een kindermoordenaar. Een kijkje over de grens.

Zwart, roet of regenboog, hoe Piet er ook uitziet, hij valt in het niet bij zijn collega Krampus. In dorpen in het Alpengebied trekt deze duivelsfiguur op de avond van 5 december door de straten. Jongemannen verkleden zich met schapenvachten, maskers en horens en maken herrie met kettingen en bellen. Dit alles om kwade geesten weg te jagen. Krampus doet ook de huizen aan met zijn roede, waar hij de stoute kinderen en ontuchtige meisjes straft met zijn roe.

De Krampustraditie is oorspronkelijk een heidensritueel. Krampus zou afstammen van een paganistische figuur die verwant is aan de christelijke duivel. Tijdens de inquisitie kon je ter dood veroordeeld worden als je je verkleedde als Krampus, maar in de afgelegen bergdorpen heeft de traditie standgehouden. In de zeventiende eeuw werd hij op kloosterscholen gekoppeld aan Sint Nikolaas, aan wiens zijde hij nog altijd zijn angstaanjagende rol speelt.

Krampus heeft inmiddels ook Hollywood bereikt. Vanaf volgende week draait in de bioscopen de film 'Krampus'. "Saint Nicholas is not coming this year", zegt een enigszins vervloekt ogend omaatje met duistere stem. "Instead a much darker ancient spirit comes. His name is Krampus. He and his helpers did not come to give, but to take."

Krampus en Sinterklaas op de voorpagina van de Wiener Bilder van 6 december 1896.Beeld rv

Een combinatie van Sint Nikolaas en Krampus is de Duitse Belsnickel, die in de Rijngebieden zijn oorsprong vindt. Net als Krampus bedekt hij zijn lichaam met vachten, maar hij ziet er meer uit als een zwerver dan een duivelsfiguur; Belsnickel betekent dan ook letterlijk 'Sint Nikolaas in bont gewikkeld'. In tegenstelling tot Krampus is hij echter niet onderdanig aan de Sint, maar komt hij in zijn eentje. Net als Zwarte Piet neemt hij een roe en snoep mee.

Tegenwoordig gaat Belsnickel vooral in de Amerikaanse staat Pennsylvania de huizen langs. Hier wonen van origine veel Duitse en Zwitserse immigranten, die de traditie meenamen uit Europa. In het boek 'Christmas in Pennsylvania' wordt het dagboek van een inwoner van Morgantown aangehaald. Hij schreef op 24 december 1842: "Op kerstavond zwierven een aantal 'Belsnickels' rond die vrouwen en kinderen angst aanjoegen met hun onbehouwen voorkomen - ze droegen afgedankte kleding en hadden een gemeen gezicht; een ruige kop met haren van grof vlas die weelderig over hun schouders vallen, afgemaakt met een grote baard van vreemd materiaal.'"

Santa Claus heeft de traditie van Belsnickel grotendeels verdrongen, slechts in een aantal dorpen wordt het nog gevierd. In de Amerikaanse versie van comedyserie 'The Office' maakt het personage Dwight Schrute als Belsnickel zijn entree. Hij wil het kerstfeest van zijn voorouders eren. In onderstaand fragment komen Belsnickel én die andere knecht van Sinterklaas nog even langs: onze eigen Black Pete.

Belsnickel met zijn zweep.Beeld rv

In het noorden en midden van Duitsland ondersteunt Knecht Ruprecht de goedheiligman bij zijn werkzaamheden. Over zijn afkomst bestaat onduidelijkheid: volgens sommigen is Knecht Ruprecht begonnen als een boerenknecht, anderen stellen dat Ruprecht als kind te vondeling is gelegd en door Sint Nikolaas is gevonden en opgevoed.

Van origine bezoekt Knecht Ruprecht samen met Sint Nikolaas een huishouden. Hij vraagt ze vervolgens of ze kunnen bidden. Doen ze dit, dan krijgen ze een appel, noten en peperkoek. Doen ze het niet, dan slaat hij de kinderen met een zak gevuld met as. Hij is te herkennen aan zijn baard en lange bruine jas. Zijn lekkernijen draagt hij in een korf op zijn rug.

In het noorden van Frankrijk en het zuiden van België wordt Sint Nicolaas op 6 december bijgestaan door een moordlustige slager: Père Fouettard, oftewel de geselende vader. Zijn verhaal werd in 1150 voor het eerst verteld. Hij zou drie rijke kinderen ontvoerd hebben terwijl ze op weg waren naar een kostschool. Het drietal zou gedrogeerd zijn, waarna hen de kelen is doorgesneden.

Père Fouettard hakt ze bovendien in stukjes om er een stoofpot van te maken, maar gelukkig is daar Sint Nicolaas die de kinderen weer tot leven weet te wekken. Goed dat hij is, vergeeft de Sint de slager en wordt hij zijn assistent. Père Fouettard is te herkennen aan zijn lugubere gezicht, ongekamde haren en zijn armoeiige kleding. Hij draagt bovendien een zweep, stok of roede. Over de huidskleur van Père Fouettard bestaat discussie: soms wordt hij met een zwarte huidskleur afgebeeld. Dit zou komen doordat hij door de schoorsteen is afgedaald of doordat hij is geboren uit een verbrande afbeelding.

Père Fouettard bezoekt een huishouden samen met Christkindel. In sommige gebieden in Frankrijk trekt hij met haar op.Beeld rv

Dan is er tenslotte nog de Amerikaanse Sinterklaasfiguur: Santa Claus. Deze kindervriend neemt jaarlijks een leger aan groene elfjes mee vanaf de Noordpool, waar hij volgens de overlevering woont. In tegenstelling tot de eerder genoemde knechten, kennen kerstelfen geen directe voorgangers in de Europese folklore. Wel komt de elf als figuur veelvuldig voor in het Germaanse heidendom. Huiselfen of -gnomen zouden de wacht houden.

De mythische figuurtjes in relatie tot de kerst maken voor het eerst hun opwachting in een gedicht uit 1850 van Louisa May Alcott, genaamd 'Christmas Elves'. Dit gedicht is echter nooit gepubliceerd. 'Godey's Lady's Book', een vrouwentijdschrift dat ook Thanksgiving en de kerstboom populair heeft gemaakt, publiceerde in 1873 een cover met de elfjes erop. Het ontstaan wordt aan hen toegeschreven.

Tegenwoordig kom je Santa Claus en zijn helpers overal tegen: van winkelcentra tot pornofilms, de Kerstman en zijn helpers zijn geheel geïntegreerd in de Amerikaanse cultuur.

De afbeelding op de cover van Godey's Lady's Book waarop de kerstelfen voor het eerst te zien waren.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234