Vrijdag 13/12/2019

Vergeefs verzet tegen afbraak in beeld gebracht

Wist u dat de Brusselse Noordwijk ooit een levendige, volkse buurt was zoals de Marollen? Tot ze daar een zakendistrict gingen bouwen. Een nieuwe expo toont hoe de hoofdstad haar erfgoed verkwanselde, alle acties en affiches ten spijt.

Demolitons', heeft ene Jean Husson met vette letters op zijn reclameposter gedrukt. De eigenaar van dit afbraakbedrijf heeft er vol trots foto's van zijn très nombreuses referenties bij gezet. Zoals het oude Zuidstation, een groots neoklassiek gebouw uit 1869. Nog geen honderd jaar later werd het gebouw door het bedrijf van Husson platgegooid, om plaats te maken voor het huidige station in lichtgele baksteen.

"Dat was normaal", haalt Jos Vandenbreeden van het Sint-Lukas-archief zijn schouders op. In de naoorlogse jaren was Brussel volstrekt niet geïnteresseerd in haar historisch patrimonium. "Tabula rasa was het ordewoord", zegt hij. "De steden werden als onpraktisch gezien, en het verkeer kon nergens door." Al bijna vijftig jaar zet Vandenbreeden zich in voor het Sint-Lukas-archief voor architecturaal en stedenbouwkundig erfgoed in Brussel. Dat was pionierswerk, en het archief heeft altijd het voortouw genomen in acties tegen de onbezonnen afbraak van de hoofdstad in de jaren 60 en 70.

Over die Brusselse verrommeling en dat weerwerk is nu een expo gemaakt: Save/Change the City - Unbuilt Brussels #01. Er zijn affiches en nieuwsfragmenten te zien, het gaat over de opkomst van wijkcomités. Grote kaarten tonen hoe de stad veranderd is - wist u dat het Sint-Katelijneplein ooit een dok was?

"Renovatie, dat woord bestond gewoon niet", vertelt Vandenbreeden. Althans: het betekende weinig meer dan platgooien, om iets nieuws neer te poten. Brussel keek toen vol bewondering naar New York en wilde ook zoiets.

Bouwpromotoren

Sommige bouwplannen hebben actievoerders kunnen verhinderen. Dankzij hen kan u nog door de Marollen slenteren, of het Flagey-gebouw bezoeken. Maar vaak kregen bouwheren hun zin. Het Munthof in Sint-Gillis: weg. Het volkshuis van Victor Horta: weg. Op die plek staat nu de Zaveltoren. In 1979 bracht het Sint-Lukas-archief een inventaris uit van waardevolle gebouwen in Brussel, goed voor 9.400 panden. Daarvan blijven nu slechts 7.500 over.

De bouwpromotoren werden politiek geruggensteund. Politicus Paul Vanden Boeynants duwde er de ITT-toren (nu beter gekend als Blue Tower) erdoor met het argument dat het van glas en dus quasi onzichtbaar zou zijn. Diezelfde Vanden Boeynants was een voortrekker voor het fameuze ambitieuze Manhattan-plan uit de jaren 60, dat de Noordwijk wilde vervangen door een Brussels World Trade Center.

Ooit was de buurt rond Brussel Noord een levendige buurt, zoals de Marollen. Zo'n 10.000 man woonde er, tot halverwege de jaren 60 bedacht werd dat hun kleine, verouderde huizen moesten wijken voor een businessdistrict. Wonen en werken uit elkaar trekken, dat was toen het heersende idee.

De nieuwe kantoortorens zouden goed bereikbaar zijn via grote invalswegen en verbonden worden met loopbruggen. Het protest bij de onteigende inwoners was fel, maar het baatte niet, hoewel het plan maar halfslachtig is uitgevoerd. "Een monofunctionele stadsbuurt, daar houdt niemand van", stelt Vandenbreeden over de nu wat troosteloze Noordwijk.

UNBUILT is het luik van de expo dat kijkt naar wat er niet is uitgevoerd, met prachtige tekeningen en nieuwe bouwplannen voor een modernere Gésukerk of een totaal vernieuwd Martelarenplein. Of hoe de stad er had kunnen uitzien. "De ene zal opgelucht zijn dat deze ideeën het nooit hebben gehaald, de ander zal het jammer vinden", zegt Yaron Pesztat van de Archives d'Architecture Moderne, dat nu met het Sint-Lukas-archief in een stichting, CIVA, zit. Zo is er ooit een museum voor moderne kunst getekend, dat vandaag wellicht gesmaakt zou worden, maar veertig jaar geleden werd afgeschoten.

En dat is het opmerkelijke aan deze expositie: ze doet beseffen hoe snel onze ideeën over erfgoed en stedelijk veranderen. Hoe blikken we binnen honderd jaar terug op de architecturale ingrepen van vandaag? De blinde sloopwoede is sinds de inrichting van het Brussels Gewest voorbij, stelt Vandenbreeden. Bij recente architecturale miskleunen zoals lelijke kantoorgebouwen, hotels en hoofdzetels van banken - waarover hier nog een expo loopt, Corporate Arcadia - gaat het veeleer over kleine ingrepen. "Zoals een woonstraat waarin plots een hoogbouw wordt ingepland."

Het probleem is het gebrek aan goede architectuur. Vandenbreeden: "Parijs heeft ook veel afgebroken, maar in de plaats is moderne architectuur gekomen. Brussel is op dat vlak een beetje achterlijk." Een ingreep zoals het Antwerpse havenhuis van Zaha Hadid, hij ziet het hier niet gebeuren. "Politiek en projectontwikkeling laten weinig kansen voor iets nieuws."

Save/Change the City - Unbuilt Brussels #01 en Corporate Arcadia, tot 24/9 in CIVA, Brussel. civa.brussels

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234