Maandag 27/09/2021

verfilmde antisovjetroman van ex-dissident nu op Russische tv

'Vertoning van meesterwerk past in kader van president Poetins patriottisme'

Solzjenitsyn wil weer een publiek

Het geweten van de natie, wordt schrijver Aleksandre Solzjenitsyn weleens genoemd. Maar veel gelezen wordt hij in Rusland niet meer. Dat de tiendelige tv-reeks In de eerste cirkel, naar zijn roman uit 1968, daar verandering in brengt, is verre van zeker.

Brussel

Eigen berichtgeving

Lode Delputte

Er zijn kosten noch moeite gespaard om de televisieserie aan de man te brengen. Wie de voorbije weken door de straten van Moskou liep, kon niet naast de reclameaffiches kijken met daarop de foto van Aleksandre Solzjenitsyn (87). Minzaam lachend, de bekende baard en snor, een oud heerschap dat, na twintig jaar ballingschap, van het leven geleerd heeft. Aanleiding voor de publiciteit is de verfilming in tien delen van In de eerste cirkel, een van zijn bekendste antisovjetromans.

De serie is dezer dagen op de Russische staatstelevisie te zien. Het verhaal, in 1968 geschreven, naar buiten gesmokkeld en achtereenvolgens in Londen, Belgrado, Frankfurt en Parijs uitgegeven, biedt een kijk op enkele duistere, nog steeds controversiële aspecten van de sovjetgeschiedenis. Solzjenitsyn doet het relaas van de politieke gevangenen van Mavrino, een fictief landgoed buiten Moskou dat herinnert aan Marfino, een kamp waar de schrijver zelf een tijdlang zat.

Het verhaal speelt kort na de Tweede Wereldoorlog en vertelt hoe de gevangenen speciaal geselecteerd werden voor twee projecten. Ze moeten een veilige telefoon voor Stalin ontwerpen en een stemherkenningssysteem dat verraders moet detecteren. De titel verwijst naar de Goddelijke Comedie van Dante, waar de hel uit een aantal concentrische cirkels bestaat en de eerste cirkel als vagevuur voor dichters en poëten is bedoeld. "Kwaadaardige laster over ons maatschappelijk systeem", schreef destijds Literatoernaja Gazeta, het blad van de Schrijversbond.

De eerste aflevering van In de eerste cirkel, op 29 januari, was het drukst bekeken programma van het land. Maar het succes ging daarna steil naar beneden. Vanavond, als de laatste episode te zien is, zal de serie vermoedelijk diep onder de tiende plaats zakken.

De populariteit van Solzjenitsyn is in Rusland wel vaker als een jojo op en neer gegaan. Beroemde werken als Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj (1962), Kankerpaviljoen (1968) of De Goelagarchipel (1973-'75) waren erg in trek toen ze nog verboden waren, of kort nadat ze in 1989 in eigen land weer mochten verschijnen. Daarna ging het stukje bij beetje bergaf. "Fascinerend, maar eigenlijk zijn we niet in hem geïnteresseerd", vertolkte een 27-jarige Rus het aan The New York Times. De jongere generatie, die het Stalintijdperk en de verschrikkingen ervan alleen van horen zeggen heeft, leest het oeuvre van Solzjenitsyn amper.

Ook het veeleer beperkte succes van de serie op Rossiya, een van de twee staatszenders, is vermoedelijk niet van die aard een stormloop in de boekhandel te veroorzaken. Dat wordt dan een minder leuke afloop dan in het geval van enkele andere onlangs verfilmde literaire meesterwerken. In 2004 was De idioot van Dostojevski op het scherm te zien, daarna waren De meester en Margarita van Boelgakov en de schelmenroman Het Gouden Kalf van het schrijversduo Ilf en Petrov aan de beurt. De series zorgden telkens voor nieuwe leeshonger. Nu is Solzjenitsyn aan zet, in de lente staat ook Dokter Zjivago van Boris Pasternak op het programma. De meeste van die werken waren in de sovjetdagen verboden of erg controversieel.

Het is intussen elf jaar geleden dat Ruslands legendarische dissidente auteur vanuit de Amerikaanse staat Vermont uit ballingschap terugkwam. Omdat Solzjenitsyn altijd van het platteland gehouden heeft en een fikse portie ruraal traditionalisme hem nooit vreemd geweest is, maakte hij de reis naar huis van oost naar west, langs dorpen op de onmetelijke Russische boerenbuiten. Een rol van betekenis in het politieke debat van het post-sovjettijdperk heeft de schrijver evenwel nooit meer gespeeld. Meer nog, recente romans als Rusland stort in, over de maatschappijproblemen in het land, of Tweehonderd jaar samen, over het jodendom, zijn zonder noemenswaardige belangstelling onthaald. De tv-show die Solzjenitsyn ooit runde werd wegens onvoldoende kijkers van het scherm gehaald.

Dat Solzjenitsyns werk seriegewijs op de staats-tv te zien is, betekent uiteraard dat de entourage van de bijzonder media-strakke president Poetin een en ander voluit steunt. "Poetin draait de klok misschien terug naar de sovjettijd, maar zeker niet in alle aspecten", zegt, daarover gebeld, Eric Metz van de Vakgroep Slavistiek en Oost-Europakunde van de Universiteit Gent. "Poetin heeft dan ook aardig wat met Solzjenitsyn gemeen, een uitgesproken nationalisme en patriottisme bijvoorbeeld. Zelf heeft Solzjenitsyn niet zo lang geleden laten verstaan dat het in de Sovjet-Unie allemaal zo slecht nog niet was. Ideologisch staat Solzjenitsyn voor de zogenaamde derde weg: hij is antikapitalistisch, maar tezelfdertijd veeleer rechts-traditionalistisch."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234