Zondag 11/04/2021

Verdraagzaamheid en intolerantie keren terug

evolutiebiologie

wie tolerant is, kan vechten om zijn plaats in evolutie en toch samenwerken

Als verdraagzame partijen te veel op elkaar beginnen te gelijken, spint er eentje goed garen bij. Een partij die intolerantie predikt. Dat levert immers tijdelijk een selectief voordeel op, blijkt uit een studie van de Amerikaanse professor Riolo in het vakblad Nature. Maar over de hele evolutie wisselen golven van intolerantie en verdraagzaamheid elkaar cyclisch af.

Brussel / Van onze medewerker

Filip Bilsen

Een genadeloze oorlog waarin organismen vechten om hun plaatsje in de evolutie. Daar draait het om in het leven, stelde Darwin onomwonden. Van de door God geschapen harmonie bleef niet veel over. Maar een kwestie viel moeilijk te rijmen met zijn theorie over strijd en selectie. Waarom gaan individuen samenwerken die in wezen enkel uit zijn op eigenbelang? Belangeloze samenwerking kan wel degelijk binnen natuurlijke evolutie, stelt professor Rick Riolo van de Amerikaanse universiteit Ann Arbor in Michigan. Althans als mensen elkaar helpen omdat ze volkomen willekeurige uiterlijke gelijkenissen zien.

"Als ik jou help, omdat jij overeenkomsten hebt met mij, en jij helpt mij, dan hebben we allebei een voordeel ten opzichte van anderen die weigeren samen te werken", zegt professor Riolo, die zijn onderzoek uitvoerde met behulp van computersimulaties. "Daardoor zullen wij meer nakomelingen krijgen. En omdat onze nakomelingen op ons gelijken, zullen ook zij elkaar helpen."

Strijden om te overleven en elkaar toch helpen. In het verleden ondernamen al meerdere onderzoekers pogingen om het vreemde samenwerkingsgedrag bij dieren of mensen te verklaren. Bioloog William Hamilton poneerde in 1964 het principe van 'verwantschapsselectie'. Het idee is dat je geneigd zult zijn je kinderen, je broers en zussen, je neven en nichten te helpen omdat ze een groot deel van hun genen met je gemeen hebben. Hen helpen betekent dus dat je je genen helpt te verspreiden. Daarom zul je ook je ouders en grootouders bijstaan. Niet omdat zij jouw genen verder zullen verspreiden, maar juist omdat zij bereid zijn jou te steunen.

De observatie van kleine geïsoleerde boerengemeenschappen leverde een andere verklaring op. Personen die niet per se verwant zijn, maar wel voortdurend met elkaar omgaan, beginnen samen te werken. Dat proces heet wederkerigheid. Je helpt je buurman omdat je er dan zeker van bent dat je buurman in de toekomst jou zal helpen. "In een grootstad gelden dat soort principes niet", verduidelijkt Riolo. "Je kunt zonder al te veel wroeging iemands parkeerplaats innemen, omdat je toch bijna zeker bent dat je die persoon nooit meer tegenkomt."

Riolo vertrok van andere kenmerken voor zijn studie. Als je beslist een ander te helpen omdat die voldoende op je lijkt, zal dat dan ook op grote schaal leiden tot belangeloze samenwerking, vroeg Riolo zich af. Via computersimulaties onderzocht hij of het kon. De overeenkomsten tussen personen kunnen variëren van een chemisch signaal tot meer culturele herkenningspunten zoals schooluniformen of voetbaltruitjes. Al die gelijkenissen kunnen leiden tot samenwerking.

In het model ontmoeten honderd individuen elkaar. Ze kunnen beslissen of ze de andere helpen of niet en of ze voor nageslacht zorgen. Ze krijgen elk een bepaald uiterlijk mee. Hoe ze eruitzien, noemt hij een label. Hoe vrijgevig iemand is, noemt hij de tolerantiedrempel. Iemand die heel tolerant is, zal gemakkelijk voldoende gelijkenissen vinden om samen te werken met iemand anders. Iemand die intolerant is, zal pas hulp bieden als de persoon die hij ontmoet bijna identiek is.

Met een computerprogramma keek Riolo na hoe de situatie evolueert in de loop van 30.000 generaties. Wie veel hulp krijgt van anderen zal een voordeel hebben en meer gelijkaardige nakomelingen voortbrengen. De resultaten van de computersimulaties waren opmerkelijk. Als je maar voldoende met elkaar in contact komt, leer je na een tijdje samen te werken met anderen door voldoende tolerant te zijn. En evolueren je uiterlijke kenmerken zelfs naar elkaar toe. Daardoor ontstaat er langzamerhand een dominante groep van mensen die sterk op elkaar gelijken.

Maar onverdraagzaamheid keert automatisch terug. Iemand uit die groep die plots weer intoleranter wordt, is immers selectief bevoordeeld. Hij ontvangt alle gunsten van de groep en hoeft er maar weinig voor terug te geven. Zo ontstaat een nieuwe dominante groep die intoleranter is. Maar zodra die groep weer groot genoeg is, verlaagt die selectiedruk en zal de groep weer toleranter worden. Na een tijd gaat de verdraagzaamheid er dus weer op vooruit. De belangrijkste conclusie uit dit experiment is dat er vrijwel continu samengewerkt wordt, ondanks het cyclisch stijgen en dalen van de tolerantiedrempel. Racisme en verdraagzaamheid zijn dus fenomenen die cyclisch weerkeren.

Rick Riolo is overtuigd van de relevantie van zijn model voor het echte leven. "Het gebruik van computermodellen raakt meer en meer ingeburgerd. Momenteel werk ik aan modellen over de uitbreiding van de steden naar het platteland en wat daar de ecologische gevolgen van zijn. In het verleden kon je hoogstens proberen dit soort hypothesen zo goed mogelijk te argumenteren, maar een echte testsituatie bestond er niet. Met dit computermodel kunnen we nagaan of hulp aan anderen met willekeurige gelijkenissen wel degelijk leidt tot een grootschalige samenwerking. Het is nu aan biologen om het veld in te trekken en aan te tonen dat zulke reacties effectief voorkomen in de natuur."

Een intolerant iemand in een verdraagzame groep ontvangt alle gunsten van de groep, maar hoeft er weinig voor terug te geven

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234