Dinsdag 16/07/2019

Polarisering

Verdeeldheid is vermoeiend, maar noodzakelijk

Joël De Ceulaer: 'Wie onze verdeeldheid betreurt, betreurt de democratie.' Beeld Bart Hebben

Het was weer een drukke week op de Planeet Polarisering. Ze begon met een discussie tussen Zuhal Demir en Rachida Lamrabet, en eindigde met een tweet van Theo Francken die menig collega-politicus met afschuw vervulde. Ondertussen snakt de brave burger naar rust, naar kalmte, naar verbinding. Gaat de verdeeldheid te ver? Ja en nee.

En ineens lijkt iedereen het beu. Het geroep en gescheld op sociale media. De debatten waarin niemand nog een millimeter wil bewegen. Het wederzijdse onbegrip dat omslaat in haat. In één woord: de polarisering. We hebben er schoon genoeg van. We zijn murw, platgeslagen, afgemat. We verlangen nu naar nuance, naar verbinding, naar – welja – een beetje meer kumbaya.

Vooral in het identiteitsdebat hebben we last van deze collectieve burn-out. We willen ze niet meer horen, die oeverloze discussies over diversiteit en discriminatie en islam en ga zo maar door. We komen er toch niet uit, dus laten we daarmee ophouden. Ik weet niet of u dat ook opmerkt, maar in de gesprekken die ik voer – zowel op de redactie als in de echte wereld – is dát nu de teneur. Alsof we dat vermaledijde debat even zouden willen onderbreken voor een nationaal kampvuur met koffie en koekjes en knuffels.

Het pessimisme over die polarisering wordt dezer dagen luidkeels vertolkt door ’s lands commentatoren. Zo betreurde Tom Naegels het zaterdag in De Standaard dat Rachida Lamrabet in haar boek Zwijg, allochtoon beweert dat ze bij Unia ontslagen werd omdát ze een migratieachtergrond heeft. “Zo hebben de twee polen in dit gepolariseerde debat, de rechts-nationalistische en de linkse activisten, elkaar compleet klemgezet”, schreef Naegels. “Ze hebben elk een theorie die de schuld bij de ander legt. En ze hebben geen interesse om het over de prioriteiten van de tegenpartij te hebben. De machtigste denkt: wij hebben gewonnen, so fuck you. En de machteloze denkt: als je echt zo weinig begrip voor ons hebt, wel fuck you. Dus dat is het stadium waar we ons nu in bevinden. Dat van de wederzijdse fuck you.”

In Knack stak hoofdredacteur Bert Bultinck woensdag eigenhandig het kampvuur aan. “In plaats van positief te definiëren wie wij zijn, wordt er lustig op vijanden getimmerd”, schreef hij. “Op sociale media is dat onmiskenbaar: de tijd van de poezenfoto’s en blote borsten is voorbij, de nieuwe clickbait is het opiniestuk voor of tegen Zuhal Demir of Dyab Abou Jahjah. Of het nu allochtonen, feministen, racisten, linkse rakkers, wegkijkers of cultuurmarxisten zijn: altijd ontbreekt in die veel gedeelde kreten het idee dat bindt, in plaats van scheidt. Wie vertelt de verhalen die vertellen hoe geweldig we samen kunnen worden, in plaats van hoe idioot de andere nu al is?”

Delete your account

Dat sociale media uitputtend kunnen zijn, is bekend. Dat velen onder ons tegenwoordig al beginnen te hyperventileren als ze hun Twitter-app nog maar opentikken, begrijp ik – als heavy user – volkomen. Het vergt een sterke maag, een dik vel en stalen zenuwen om dat eeuwige gebekvecht te kunnen verdragen. Twitter is een prima informatiebron en boeiend discussieforum, maar wordt helaas te vaak gebruikt om stammenoorlogen uit te vechten. Dat gebeurde vóór Twitter ook al, in kranten en pamfletten, bij verkiezingen en betogingen, maar nu weerklinkt dat lawaai on-op-hou-de-lijk. Een gouden raad voor wie dat beu is: delete your account! Uw geestelijk comfort zal er wel bij varen.

Dat sommige opiniemakers – onder wie ook filosoof Patrick Loobuyck, die liet weten het eens te zijn met Naegels – de onderliggende verdeeldheid lijken te betreuren, begrijp ik daarentegen helemaal niet. In het diversiteitsdebat staan twee wereldbeelden tegenover elkaar, en die lijken inderdaad nogal onverzoenbaar. Er is, kort door de bocht, de visie van N-VA en dus ook Zuhal Demir, die vindt dat racisme soms een flauw excuus is voor persoonlijk falen. En er is, even kort gezegd, de visie van iemand als Rachida Lamrabet, die wijst op het structureel racisme waar heel wat mensen met een migratieachtergrond nog altijd voortdurend tegenaan lopen. Dat lijkt, nee, dat ís, een patstelling.

Toch is dat volgens mij geen reden tot paniek. Wel integendeel. Dat soort verdeeldheid, zulke botsende wereldbeelden, zijn volstrekt normaal in een democratie. Sterker nog: de democratie dient net om verdeeldheid aan het licht te brengen. Wie onze verdeeldheid betreurt, betreurt de democratie. Verdeeldheid wijst op variatie, en variatie is gezond. Uit de botsing der ideeën komt het licht tevoorschijn.

Natuurlijk is verbinding belangrijk, natuurlijk moeten we kijken naar wat we met elkaar gemeen hebben. Maar dat is snel opgesomd, hoor: we willen zo lang mogelijk gezond en comfortabel leven, we willen dat onze kinderen het goed hebben, we willen brave buren, veilige straten, een groene buurt en – als het even kan – algehele wereldvrede. Ziezo.

Botsende wereldbeelden

Het probleem is alleen: hoe moeten we al die fraaie levensdoelen realiseren? Daarover zijn we hopeloos verdeeld. Na een economische crisis zal Geert Noels zeggen dat de overheid moet besparen, om zo het vertrouwen te herstellen en ondernemers aan te zetten om de economie aan te zwengelen, bij de aanbodzijde dus. Paul De Grauwe zal daarentegen zeggen dat de overheid in zulke omstandigheden net niet moet besparen, omdat het dan alleen maar erger wordt: de overheid moet investeren, zal hij met luider stemme roepen, zodat iedereen consumeert en de economie wordt aangezwengeld, via de vraagzijde. De spanning tussen beide heren is zo groot dat een dubbelinterview niet meer mogelijk is. Om het met Tom Naegels te zeggen: dat is het stadium waarin we ons nu bevinden, dat van de wederzijdse fuck you.

Of neem de ethische debatten die zo nu en dan nog eens opflakkeren. Volgens de ene is abortus moord en derhalve nooit toegelaten, volgens de andere moet elke vrouw tot op zekere hoogte over haar eigen lichaam en ongeboren vrucht kunnen beschikken. Dat is het stadium waarin we ons jarenlang hebben bevonden, dat van de wederzijdse fuck you – met excuus voor de onvrijwillige woordspeling in dit verband. Zie ook: de eindeloze discussies die wij in dit land hebben gevoerd over de splitsing van B-H-V, de vrijheid van onderwijs, de inrichting van de staat, enzovoort en zo verder.

Botsende wereldbeelden, wederzijdse fuck you’s, zijn de normaalste zaak van de wereld. Dat is het centrale inzicht in het werk van politicologe Chantal Mouffe. De democratie is een systeem om fundamenteel onoplosbare conflicten vreedzaam te beheersen. Met de klemtoon op: vreedzaam. Maar ook op: fundamenteel onoplosbaar. Noels en De Grauwe zullen het nooit eens worden over economie, Demir en Lamrabet zullen het nooit eens worden over diversiteit en identiteit. Dat is niet erg, dat hoort erbij.

Ik begrijp dan ook niet dat sommige opiniemakers per se dit debat willen veroordelen als nodeloos polariserend. Het gebeuk op Twitter, akkoord, maar dat is niet de essentie. De essentie is dat hier twee wereldbeelden botsen. En ik vind het iets té gemakkelijk om met een ogenschijnlijk wijze oproep tot verbinding en nuance boven de discussie te gaan hangen en de huidige verdeeldheid te betreuren. Het is niet omdat men op Twitter soms overdrijft, dat we een fundamenteel debat over de toekomst van de samenleving niet ten gronde zouden mogen voeren.

De paarse pudding

Dat we vandaag per se minder polarisering willen, is ook een tikje merkwaardig. Pakweg vijftien jaar geleden wilden we met zijn allen net méér polarisering. Het waren de paarse jaren: socialisten en liberalen keken niet meer naar wat hen verdeelde, maar naar wat hen verbond. De derde weg was aangelegd. De grote verhalen, de eeuwig botsende en polariserende ideologieën lagen achter ons. Alle partijen troepten samen in het centrum en zongen haast onafgebroken kumbaya. Af en toe pinkte men een traantje weg.

Maar die zoete paarse pudding werkte op den duur even hard op ieders zenuwen als de polarisering vandaag. Vandaag denken velen dat de polarisering alleen maar extremen in de hand werkt, toen dachten velen dat het gebrék aan politieke polarisering extremen in de hand werkte. En dat klopte ook: in 2004, na Verhofstadt I, werd het Vlaams Blok bij ons de grootste partij. Sindsdien leert elke verkiezing dat liberalen en socialisten over de derde weg, uit volle borst kumbaya zingend, richting afgrond zijn gereden.

Paars maakte nog iets anders scherp zichtbaar: dat de kant die een samenleving kiest in onoplosbare conflicten gewoon afhangt van de machtsbalans. In de oude CVP-staat zou de euthanasiewet nooit mogelijk geweest zijn. Zonder de CVP kon dat wel. Vandaag zijn we vergeten hoe het was om te plooien voor de ooit zo dominante kerkelijke moraal. Dat voortschrijdend inzicht heeft zich alles welbeschouwd razendsnel voltrokken.

Ik wil maar zeggen: het is niet noodzakelijk verplicht om pessimistisch te zijn over het sterk gepolariseerde identiteitsdebat. Zoals KVS-baas Michael De Cock eerder deze week in De Standaard schreef: misschien hebben we ons helemaal niet hopeloos klemgereden in dit debat, misschien is het debat net levendiger dan ooit. Misschien moeten we net blij zijn dat Demir en Lamrabet zo helder en scherp van mening verschillen. Dan is de kern van dat meningsverschil tenminste duidelijk. Dat het debat levendiger en vuriger is dan ooit, hoeft geen drama te zijn. Na wrijving volgt glans. Misschien beleven we momenteel de polariserende storm voor de leefbare kalmte.

We hebben de wederzijdse fuck you’s in het ethische debat overleefd, we slagen erin om geregeerd te worden ondanks de wederzijdse fuck you’s in het economische debat, we hebben zelfs B-H-V kunnen splitsen – is er nog iemand die weet waar al die wederzijdse fuck you’s in dát dossier ook alweer over gingen?

Pesten en intimideren

Akkoord, diversiteit lijkt momenteel een ander paar mouwen. Sommigen worden er een beetje bang van. Vraag: zou het kunnen dat de dominante meerderheid het niet prettig vindt dat almaar meer Vlamingen met een migratieachtergrond actief deelnemen aan dit debat? En dat we daarom graag een deksel op dat debat zouden willen leggen? Vijftien jaar geleden was Dyab Abou Jahjah zowat de enige dissidente stem – die belandde dan ook in de gevangenis. Vandaag botst de dominante groep met een veelheid aan diverse stemmen – van Rachida Lamrabet tot Aya Sabi – en dat is wennen. Nog een vraag: is de roep om meer kumbaya geen echo van wat Lamrabet met haar boek aanklaagt: Zwijg, allochtoon? Moet die stem zwijgen? Of is die vraag alleen al ook te polariserend?

Tot slot, nu de naam van literaire debutante Aya Sabi is gevallen. N-VA-kroonprins Theo Francken ging deze week niet alleen in de fout met zijn tweet over het ‘opkuisen’ van het Maximiliaanpark, hij noemde Aya Sabi op Twitter een ‘zielig figuur’. Een frontale aanval op een jonge vrouw van 21 die in een interview met deze krant al lachend had gezegd dat Francken haar niet leuk hoeft te vinden. Mocht zoiets op de speelplaats gebeuren, dan zou het oordeel van het pedagogisch korps luiden: pestgedrag en intimidatie door de heer Francken, nota bene de populairste politicus van het land.

Vreemd genoeg verweet Francken De Morgen dat wij zélf hadden gepolariseerd, door het citaat dat over hem ging online in de kop te zetten. Alsof dat hem een vrijgeleide gaf om mevrouw Sabi openlijk uit te schelden. Ik vertel deze anekdote er even bij, omdat ze een interessant licht werpt op het huidige polariseringsdebat, op de polarisering over de polarisering, als het ware.

Eerst even terug naar paars. Dat het politieke debat na dat genuanceerde intermezzo weer ontvlamde, danken we vooral aan de N-VA. Zo werd eerst het communautaire, dan het economische, en nu het diversiteitsdebat in alle scherpte op de agenda gezet. De N-VA heeft een gezonde polarisering gecreëerd, door democratische verdeeldheid aan het licht te brengen. Maar soms – zie Francken – wil het met die polarisering weleens uit de hand lopen.

Daarom is de oproep van Naegels en Bultinck en Loobuyck en andere nuancezoekers, hoe loffelijk ook, niet wijs. Wie verbinding predikt en dan zwijgt als het erop aankomt, geeft de hardste roepers vrije baan. Het voordeel: dan is er geen tegenspraak meer en hoeft niemand nog hoofdpijn te krijgen van Twitter. Het nadeel: dan blijft er maar één mening over en zullen we de polarisering missen. Maar wees het vooral met mij oneens.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden