Zaterdag 21/09/2019

Interview

‘Verbinding zoeken is the way to go’: drie ngo-topvrouwen over polarisering

Ngo-directeurs Els Hertogen (11.11.11), Eva Smets (Oxfam-Solidariteit) en Valerie Del Re (Greenpeace) op het dak van het 11.11.11-hoofdkantoor in Brussel. Beeld Damon De Backer

Ngo-topvrouwen Els Hertogen (11.11.11), Eva Smets (Oxfam-Solidariteit) en Valerie Del Re (Greenpeace) komen in het verzet tegen de polarisering in de samenleving. ‘Verbinding is the way to go.’

Aan de top van de grote Belgische ngo’s lijkt het glazen plafond aan diggelen geslagen. Zowel bij Greenpeace, Oxfam-Solidariteit als bij 11.11.11 werden het voorbije jaar vrouwen tot algemeen directeur benoemd. Valerie Del Re staat sinds september 2018 aan het roer bij Greenpeace, Eva Smets is sinds april 2018 directeur van Oxfam-Solidariteit en Els Hertogen leidt sinds juni van dit jaar 11.11.11. Het is voor het eerst dat ze samen hun licht laten schijnen over de missie van een ngo in tijden van populisme en polarisering.

Kenden jullie elkaar voor jullie ngo-directeur werden?

Valerie Del Re: “Els en ikzelf zijn allebei van Hasselt.”

Els Hertogen: “We hadden elkaar wel al eens vluchtig ontmoet.”

Eva Smets: “Voor ik directeur van Oxfam-Solidariteit werd, werkte ik 15 jaar in het buitenland. Ik kende Els en Valerie helemaal niet. Na Centraal-Afrika en acht jaar als directeur van Watchlist on Children and Armed Conflict in New York, arriveerde ik met een compleet neutrale blik terug in België.”

Was die terugkeer een cultuurschok?

Smets: “Het was alleszins aanpassen. Ik vond de New Yorkse ngo’s dynamischer, jonger en vrouwelijker dan veel Belgische middenveldorganisaties. Ons middenveld torst een hele traditie waardoor er traagheid in de organisaties geslopen is. In het verleden werd het vooral gedomineerd door sterke mannen.”

Hertogen: “Eva heeft gelijk, maar intussen is de verandering wel volop bezig. 11.11.11 zou ik geen oude mannenclub willen noemen. Op ons nationaal secretariaat zijn zowel vrouwen als mannen actief. Mijn voorganger Bogdan Vanden Berghe ging voluit voor verjonging. Ik word dit jaar veertig; dat is meteen ook de gemiddelde leeftijd van ons managementteam. Voor het eerst in de geschiedenis van onze organisatie is een vrouw directeur. Onze voorzitter is ook een vrouw, Bea Cantillon. Maar in onze raad van bestuur tref je inderdaad nog veel mannen aan.”

Smets: “Het klopt dat de vervrouwelijking is ingezet. Nogal wat ngo’s worden nu geleid door vrouwen, denk maar aan Broederlijk Delen met Lieve Herijgers, Artsen zonder Grenzen met Meinie Nicolai en Plan International met Régine Debrabandere.”

Zorgt dat ook voor een ander soort leiderschap?

Del Re: “We zijn alle drie bewust bezig met het veranderen van de leiderschapscultuur in onze organisaties. We willen minder autoritair leiderschap. Bij Greenpeace is dat al een paar jaar een bewuste keuze, niet enkel in België maar globaal. Als meer inspraak een van je doelstellingen is, moet je dat als organisatie in de praktijk brengen.”

Smets: “We kiezen expliciet voor verbindend leiderschap.”

In een tijd waarin de polarisering en verharding in de samenleving toenemen.

Hertogen: “Tezelfdertijd zijn steeds meer mensen net op zoek naar verbinding en samenwerking. Wij horen dat van onze vrijwilligers en ik vermoed dat Valerie en Eva dezelfde signalen krijgen. Ons mensbeeld vertrekt vanuit vertrouwen. We vinden samenwerking belangrijk en proberen ons niet te laten meesleuren in gepolariseerde discussies. Verbinding nastreven is the way to go.”

Na de verkiezingen van 26 mei bleven de partijen uit het centrum verweesd achter. De radicale partijen die polarisatie opzoeken, scoorden. Staat de realiteit niet haaks op jullie wensdroom?

Del Re: “Uit recent onderzoek van de VUB blijkt dat die verschuiving vooral met een gebrek aan vertrouwen in de klassieke partijen te maken heeft. Kiezers vluchten dan maar naar de extremen waar ze simpele oplossingen voor complexe problemen voorgeschoteld krijgen. Die radicale partijen hebben nog niets moeten bewijzen, waardoor ze ook nooit vertrouwen konden verliezen. Ngo’s hebben wel nog dat vertrouwen. Het is aan ons om dat niet te beschamen.”

Intussen wordt er door sommige krachten stevig ingebeukt op dat middenveld.

Smets: “Het gaat zelfs veel verder dan bashen: solidariteit wordt gecriminaliseerd. In 2017 voerden 72 landen wetten in die activisme aan banden leggen. In België moesten mensen voor de rechter verschijnen omdat ze migranten onderdak boden. We wijzen graag met een beschuldigende vinger naar landen als Turkije of Brazilië, maar verliezen uit het oog dat ook in de Europese democratieën ngo’s en activisten het soms hard te verduren krijgen.”

Del Re: “Eerder dit jaar belandden in Slowakije onze mensen in de cel na een onschuldige banneractie. Er werd gedreigd met vijftien jaar gevangenisstraf. Na bemiddeling konden we dat afwenden, maar steeds vaker worden we geconfronteerd met dat soort reacties van staten. Slowakije is een democratisch land en lid van de EU. De ruimte voor het hebben van een andere mening wordt steeds meer ingeperkt.”

Hertogen: “Die grimmige sfeer zorgt er ook voor dat er nieuwe actievormen worden uitgedacht én dat de onderlinge steun toeneemt. Eigenlijk voeren we allen samen dezelfde strijd voor sociale rechtvaardigheid. Het gaat er inderdaad harder aan toe, maar we laten ons daar niet door lam slaan.”

Smets: “Er is die druk, maar er is ook de mondiger wordende politiek bewuste en actieve burger. Denk maar aan de klimaatmarsen, Twitter-campagnes of onlinepetities. Dat is een ander soort activisme dan wij als traditioneel georganiseerd middenveld gewoon zijn.”

Els Hertogen (39)

Algemeen directeur 11.11.11

Studeerde politieke en sociale wetenschappen aan de KU Leuven

Heeft 12 jaar ervaring bij het nationaal secretariaat van 11.11.11 op de teller, waarvan 7 jaar als leidinggevende

Begon haar carrière als wetenschappelijk onderzoeker ontwikkelingssamenwerking bij het Hoger Instituut voor de Arbeid

Valerie Del Re (39)

Algemeen directeur Greenpeace België

Studeerde o.a. politieke wetenschappen aan de universiteit van Sussex en publieke administratie in Maastricht

Was 12 jaar lang schepen voor de sp.a in Hasselt

Begon haar carrière als parlementair medewerker

Eva Smets (40)

Algemeen directeur Oxfam-Solidariteit

Studeerde geschiedenis aan de VUB

Werkte 15 jaar voor ngo’s in het buitenland, de laatste acht jaar als directeur van Watchlist on Children and Armed Conflict in New York

Het nieuwe klimaatactivisme van de scholieren is buiten jullie om ontstaan?

Hertogen: “Met ‘Sing for the Climate’ zongen we bij 11.11.11 voor het klimaat, maar het lukte ons niet echt om dat thema blijvend op de kaart te zetten. Plots waren daar dan die jongeren die veel scherper durfden te zijn én een goed onderbouwd verhaal brachten. Van hokjes trekken ze zich niets aan: ze praten met academici, ngo’s en bedrijfsleiders. Ze hielden ons een spiegel voor en lieten ons inzien dat ook wij weer scherp moeten durven zijn.”

Del Re: “Wij hebben intussen geleerd dat we niet enkel verbindend, maar ook over verschillende thema’s heen moeten leren werken. De klimaatbeweging werd in vraag gesteld door de sociale rechtvaardigheidsbeweging van bijvoorbeeld de gele hesjes.”

U noemt de gele hesjes met hun protesten tegen hogere brandstofprijzen een ‘sociale rechtvaardigheidsbeweging’?

Del Re: “Aan de basis van hun frustraties ligt sociale ongelijkheid. Ze stellen vast dat altijd dezelfde groep mensen de dupe is van nieuwe maatregelen. Daar groeiden de gele hesjes uit, en volgens mij is dat ook een verklaring voor het succes van extreemrechts bij de verkiezingen.”

In de gemeenten waar Vlaams Belang een uitstekend resultaat neerzette, blijkt de bevolking vrij tevreden te zijn over haar eigen leefsituatie. Zou het niet kunnen dat mensen eerder uit angst voor extremen kiezen?

Hertogen: “We leven in een steeds complexer wordende wereld, en mensen horen van alle kanten onheilspellende berichten over migratie en klimaat. Populisten spelen handig in op de angst die dat bij velen oproept. ‘We zullen ervoor zorgen dat die ingewikkelde wereld niet tot bij u komt. Laten we ons terugplooien op onszelf, liefst onder leiding van een sterke man.’ Dat is niet hoe wij die complexiteit willen aanpakken. Natuurlijk is er de dreiging van het veranderende klimaat, en ja, er is ook migratie, maar die is niet zo bedreigend als ze door velen graag wordt voorgesteld. Als je al die ingewikkelde problemen wil aanpakken, moet je eerst prioriteiten durven stellen. Vervolgens probeer je die stap voor stap op te lossen.”

Del Re: “In onze complexe wereld kan terugplooien op jezelf nooit een oplossing zijn. Onze grote problemen staan niet op zichzelf. Klimaat en sociale ongelijkheid zijn aan elkaar gelinkt en migratie komt op gang door klimaatverandering.”

Smets: “Vroeger was ongelijkheid vooral een kwestie van Noord tegen Zuid. Dat is veranderd: de ongelijkheid neemt vooral toe binnen landen en regio’s, zowel in het noorden als in het zuiden. Het lijkt inderdaad ingewikkeld, verwarrend en angstaanjagend. De verleiding is groot om naar één stem met één oplossing te luisteren. Terwijl we juist behoefte hebben aan een veelheid van stemmen. Oxfam focust zich vooral op het wegwerken van de sociale ongelijkheid, maar kent niet alle finesses van het klimaat. Greenpeace dan weer wel. Samen zijn we zoveel slimmer. Het verbindende levert meer resultaat op dan polarisatie.”

Intussen zijn sommige politici meesters in het opdrijven van de polarisatie.

Hertogen: “11.11.11 heeft twee jaar campagne gevoerd rond het thema migratie, maar we merkten dat een genuanceerd gesprek daarover door het polariserende taalgebruik erg moeilijk werd. Op Twitter werden we bestempeld als ‘open-grenzen-ngo’ of ‘mensensmokkelaars’. Uit een analyse van het discours van politici blijkt dat ze migranten vooral framen als ‘indringers’ of ‘slachtoffers’. Over wat migratie ons aan voordelen kan opleveren, communiceren ze zelden.”

In zijn boek Gigantisme schrijft Geert Noels dat ngo’s net als veel bedrijven te groot geworden zijn. De idealisten van weleer zijn uitgegroeid tot multinationals met een stevige bureaucratie.

Smets: “Oxfam is een van de zogenaamde vijftig Bingo’s, Big International ngo’s. Ik geef het grif toe: de professionalisering wordt bij ons inderdaad ver doorgedreven. Het grote publiek verwacht dat ook van ons. Ik weet waarover ik spreek: zonder voldoende regelgeving en gedragscodes eindigen we met toestanden zoals Oxfam die in het verleden meemaakte in Haïti. (Smets verwijst naar het vorig jaar uitgelekte schandaal rond seksfeestjes van Oxfam-medewerkers in Haïti in 2011, JS/CG.) Wij werken met geld van de overheid en van donoren, het is dus niet meer dan normaal dat we dat efficiënt besteden. Nieuwe grassrootsorganisaties moeten zich van al die formaliteiten niets aantrekken en zijn zeer flexibel. Anuna en Kyra hoeven maar een Facebook-bericht te plaatsen om tegen het klimaat te gaan betogen.”

Del Re: “Tijdens het klimaatprotest hebben wij heel fijn met hen samengewerkt.”

Els Hertogen, Eva Smets en Valerie Del Re. Beeld Damon De Backer

Op sociale media werd dat anders geïnterpreteerd: Anuna De Wever en Kyra Gantois werden daar handpoppen van Greenpeace genoemd.

Del Re: “Dat waren vreselijke pogingen om het engagement van jonge mensen onderuit te halen. Wij hebben hen ondersteund. Wij vertegenwoordigden dat professionalisme; zij het snelle wendbare. Samen waren we zeer krachtig.”

Veel lijkt het niet te hebben uitgehaald. De voorspelde ‘groene golf’ bleef uit. In Nederland is er een klimaatwet, bij ons is er nog lang geen regering.

Hertogen: “Elke strijd heeft zijn tijd nodig. De afschaffing van de slavernij leek ook ooit utopisch, net als het stakingsrecht of het vrouwenstemrecht. Daar is lang en hard voor gevochten.”

Smets: “Het is niet omdat die groene golf niet zo groot was als verwacht, dat het klimaatprotest niets opgeleverd heeft. De nieuwe Brusselse regering streeft als eerste regering in dit land een klimaatneutrale samenleving tegen 2050 na. In De Tijd las ik dat Ernst & Young aan bedrijven een doorlichting in duurzaamheid aanbiedt. Veel ondernemingen zijn zich bewust van de risico’s van de klimaatverandering en zijn zich aan het voorbereiden op een klimaatwet. Het is de politiek die achterloopt.”

Del Re: “In vergelijking met vijf jaar geleden zijn mensen veel bewuster geworden van de klimaatproblematiek. Er is wel degelijk een omslag, ook in de bedrijfswereld. Het is gemakkelijk om pessimistisch te zijn en ontevreden over de snelheid van de veranderingen.”

Smets: “Weet u waar ik nog het hardst van schrok toen ik van New York terugkeerde naar België? Het gebrek aan optimisme. Er was dat hoopgevende klimaatprotest van de scholieren en wat hoor je dan? ‘Ja maar, het is toch niet gelukt, hé.’ In de Verenigde Staten overheerst: Yes, we can.

Daar hebben ze ook Donald Trump als president.

Del Re: “Trump staat symbool voor dat nostalgisch verlangen naar het verleden, met het geloof dat een muur migratie zal tegenhouden. Vroeg of laat wordt duidelijk dat zijn gemakkelijke recepten niet werken.”

De opkomst van rechtse populisten zoals Trump is van voorbijgaande aard?

Hertogen: “We bevinden ons op een kantelmoment. Ik ben er hoopvol over dat het in de goede richting zal kantelen. Wij werken daar alleszins heel hard aan. Ik put mijn hoop uit al die andere verhalen van mensen die samen ijveren voor een betere wereld. Kijk naar hoe de Nieuw-Zeelandse premier Jacinda Ardern de nasleep van de aanslagen op de moskeeën in Christchurch aanpakte. Dat was fenomenaal.”

Smets: “Zij brengt ons verbindend leiderschap in de praktijk.”

In België zien wij niet meteen een Jacinda Ardern opstaan.

Del Re: “Dat zou toch cool zijn?”

Noem ons cynisch, maar preken jullie niet vooral voor eigen kerk?

Smets: “U mag het belang van onze achterban echt niet onderschatten. En u mag ook niet vergeten dat onze organisaties op een ver doorgedreven professionele manier het beleid trachten te beïnvloeden.”

Hertogen: “Ja, dat mag je gerust lobbyisme noemen. 11.11.11 is daar heel open over. Maar het is wel zo dat wij qua sociale positie en migratieachtergrond best diverser mogen worden. Dat is een werkpunt.”

Smets: “Bij Oxfam-Solidariteit werken twaalf nationaliteiten van overal ter wereld. Wij zijn niet enkel de witte middenklasse.”

Del Re: “Oxfam is in België jammer genoeg een uitzondering. Ook bij ons ligt er nog veel werk op de plank om zowel cultureel als sociaal-economisch diverser te worden. Bij Greenpeace werken vooral hoogopgeleiden. Bij onze fondsenwervers op straat vind je dan weer zowel mensen zonder diploma als doctors in de filosofie.”

Greenpeace en 11.11.11 organiseren zelf hun fondsenwerving. Oxfam besteedt die uit aan commerciële fundraisingbedrijfjes?

Smets: “We werken inderdaad samen met een paar fondsenwervers. We begeleiden hen zodat hun medewerkers ons verhaal kennen.”

Ze stellen zich altijd voor als ‘werkende voor Oxfam’.

Smets: “Ze werken ook voor Oxfam.”

Ze werken voor firma’s zoals Direct Result.

Smets: “Wij leiden hen bij Oxfam op. Kijk, om te kunnen werken hebben we fondsen nodig. Bij die fondsenwerving hoort straatverkoop. Dat is heel succesvol. Vorig jaar hadden we flink wat problemen en toch slaagden we erin 23.000 nieuwe schenkers te rekruteren.”

Externe fondsenwervers staan onder druk van hun werkgevers: ze móéten hun cijfers halen.

Del Re: “Onze interne fondsenwervers moeten ook hun cijfers halen, hoor.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234