Dinsdag 25/02/2020

Verbeelding als wapen tegen terreur

muziektheater

de onderneming bewerkt jerzy kosinski's spraakmakende roman 'de geverfde vogel'

Met De geverfde vogel waagt De Onderneming zich voor het eerst aan muziektheater. Samen met Bart Demey en Tania Gallagher van Galacticamendum staat Günther Lesage op de planken in een persoonlijke toneelbewerking die hij met Ryszard Turbiasz maakte van Jerzy Kosinski's spraakmakende roman uit 1965.

Gent / Van onze medewerkster

Sally De Kunst

Het gaat erg goed met De Onderneming, het Antwerpse collectief dat in 1996 ontstond uit de fusie van Maten, de Vereeniging en de Vereniging van Enthousiasten voor het Reële en het Universele. Afgelopen zomer speelde Marius, een openluchtvoorstelling van Waas Gramser en Kris Van Trier gebaseerd op een stuk van Marcel Pagnol in Frankrijk. De Engelse versies van de theaterbewerkingen van Agota Kristofs Het dikke schrift en Het bewijs, een initiatief van de twee andere kernleden van De Onderneming Günther Lesage en Ryszard Turbiasz, gooiden dan weer hoge ogen op het Edinburgh International Festival en waren onlangs ook te zien in Boedapest, in Hongarije, het vaderland van schrijfster Kristof.

Het was tijdens het creatieproces van Het dikke schrift dat Günther Lesage op De geverfde vogel van Jerzy Kosinski (1933-1991) botste, een boek dat verschillende raakpunten heeft met het werk van Kristof. De geverfde vogel verhaalt de omzwervingen van een naamloos jongetje van joodse of zigeunerafkomst dat bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog door zijn ouders wordt ondergebracht bij iemand op het platteland in Polen.

Kosinski beschrijft niet zozeer de holocaust, dan wel de terreur van de plattelandsbevolking die de kleine jongen belaagt omdat hij anders is. Een boerengewoonte uit de schrijvers kindertijd is de basismetafoor van De geverfde vogel. Wanneer in felle kleuren geverfde vogels losgelaten werden en hun zwerm weer opzochten, werden ze door hun soortgenoten beschouwd als indringers en stierven een gewelddadige dood.

"Iemand vroeg me onlangs of we De geverfde vogel gingen actualiseren", haakt Günther Lesage daarop in, "maar ik vind dat niet nodig, want de metafoor is sterk genoeg. Het thema van de uitroeiing wegens 'anders zijn' is nog steeds brandend actueel. Wat er in de kampen van Sabra en Chatilla twintig jaar geleden is gebeurd, maar ook de executies door de Taliban in de voetbalstadia van Afghanistan, 11 september in New York... Je kunt er niet onderuit dat mensen elkaar nog steeds uitmoorden om religieuze of etnische redenen."

Het promotiebeeld van De geverfde vogel in brochures van verschillende theaterhuizen en kunstencentra spreekt wat dat betreft boekdelen: een foto van een massagraf. "De affiche die we ontworpen hebben, is nog treffender dan die foto", vindt Lesage zelf. "Het lijkt alsof een klein kind uit een foto van de holocaust een vogel heeft geknipt. Dat kind heeft als het ware door middel van zijn fantasie geprobeerd met dat gruwelijke onderwerp om te gaan. Daar gaat het boek ook over. De verschrikkingen worden door die kleine jongen op een ontwapenende manier geïnterpreteerd. Het verhaal van de knecht wiens ogen door de jaloerse molenaar worden uitgestoken met een lepel is daar een mooi voorbeeld van. De jongen fantaseert dat hij die ogen misschien kan oprapen en ze aan de achterkant van zijn hoofd kan bevestigen om te zien wat er achter zijn rug gebeurt. Ik was ongelooflijk geraakt door dat fragment, want het is vergelijkbaar met Roberto Benigni's film La Vita è Bella (1997): extreme omstandigheden worden in de verbeelding naar iets anders getransponeerd om het te kunnen verwerken. In De geverfde vogel overleeft en relativeert een kleine jongen alle gruwelen die zijn pad kruisen door zijn opmerkelijke logica en groeit hij op tot een man die nog kan functioneren in de maatschappij."

Of De geverfde vogel het autobiografisch relaas was van Kosinski's kindertijd in Polen of pure fictie, werd tot zijn zelfmoord in 1991 in twijfel getrokken. Zelf hield hij het op de term auto-fictie, maar hij bleef onder vuur genomen worden door de Poolse plattelandsgemeenschap, die zich geviseerd voelde in de grafische beschrijvingen uit het boek. Bepaalde Oost-Europese kranten startten een lastercampagne tegen Kosinski en in zijn nieuwe thuisbasis New York kreeg hij af te rekenen met ongewenste bezoekers die hem naar het leven stonden. "We hebben ontdekt dat hoewel Kosinski op zijn minst een kleurrijk figuur kan genoemd worden, het boek fictief is", vertelt Lesage.

"Een aantal fragmenten uit De geverfde vogel zijn zelfs gerecupereerde Poolse klassieke verhalen die al eeuwenlang bestaan. Los van het feit of hij het heeft meegemaakt of niet, vind ik wat er met dat boek verteld wordt belangrijk: het gaat niet zozeer over de gruwel, dan wel over de drang om te overleven, over hoop. Het boek geeft aan dat je, ook al maak je zeer erge dingen mee in je leven, er telkens doorheen komt. Ik geloof dat wanneer je bewust door de pijn, het verdriet en de angst durft te gaan, er zich een nieuwe deur opent. Kosinski heeft dat ook ooit zelf gezegd: 'Je kunt alleen goed leven en iets voor jezelf betekenen als je goed beseft wat er per moment gebeurt (...), dus het leven is alleen zinvol als je er op net zo'n manier zin aan geeft zoals in een roman.'"

Lesage werd het voorbije halfjaar opgeslorpt door De geverfde vogel, grasduinde samen met Ryszard Turbiasz in het verleden van Kosinski, reisde naar New York om meer te weten te komen over de schrijver,... Kortom, hij stond er mee op en ging er mee slapen: "Ik denk dat ik na deze voorstelling toch wel eens iets wil maken om te lachen. Nochtans, hoewel het boek heel zwaar is, zijn er ook fragmenten die heel grappig zijn. We proberen in de voorstelling het evenwicht te zoeken tussen die lichtheid en de gruwel. Ik denk dat dat heel belangrijk is. Immers, een boek kun je even opzij leggen maar een voorstelling, daar stap je als toeschouwer normaal gezien niet zomaar uit op. Ondertussen hebben we met De Onderneming echter al wat ervaring met het vertalen van literatuur naar het podium. "De manier waarop we werken, met een minimum aan middelen, zal ook nu weer herkenbaar zijn en de keuze van het tekstmateriaal ligt in dezelfde lijn, maar toch proberen we telkens iets anders te doen. Het gegeven om met livemuziek te werken is bijvoorbeeld nieuw. Ik ga samen met Bart Demey en Tania Gallagher van Galacticamendum trachten een selectie van de innerlijke monoloog van het hoofdpersonage van De geverfde vogel op het toneel te brengen. Ik ben me heel bewust van de moeilijkheid van muziektheater omdat de twee entiteiten subtiel moeten harmoniëren, maar het was erg stimulerend om met Bart en Tania te werken, want ze verleggen voortdurend hun grenzen. In New York hebben ze verschillende geluiden opgenomen die ze gecompresseerd hebben om de soundtrack van de voorstelling te maken. Mensen die Galacticamendum kennen van het Studio Brussel-programma Krapuul De Lux of van hun dj-sets zullen verrast zijn door het resultaat."

De geverfde vogel van De Onderneming speelt op 8 en 9 februari, en van 13 tot en met 16 februari, telkens om 20.30 uur in het Nieuwpoorttheater, Gent (09/223.00.00). Op tournee tot en met 22 maart. Info: 03/827.91.81, De Onderneming.

'Het lijkt alsof een klein kind uit een foto van de holocaust een vogel heeft geknipt'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234