Maandag 25/01/2021

Verantwoordelijkheid is een lastig begrip

Responsabilisering van het gerecht is, naast een grotere zorg voor het slachtoffer van onveiligheid, het leidmotief waarmee politie en justitie worden hervormd. Maar hoe doe je dat, magistraten verantwoordelijk stellen voor hun daden wanneer je tegelijk hun onafhankelijkheid predikt? Wie bewaakt de bewaker? Acht politieke partijen vonden elkaar rond de oprichting van een Hoge Raad voor de Justitie, een eigensoortige, gemengde instantie van magistraten en niet-magistraten. Ook veel magistraten zelf juichen de nieuwigheid toe, maar niet de kaders van het gerechtelijke korps.

Pol Deltour

Nooit werd er meer over verantwoordelijkheden bij gerecht en politie gesproken dan in de nasleep van de affaire-Dutroux. De kinderverdwijningen en moorden zelf, de daarna volgende ontsnapping van de man, alsook de behandeling van de zogenaamde 'nevendossiers van Neufchâteau' gaven aanleiding tot soms heroïsche discussies. Beschouwingen over 'politieke', 'bestuurlijke', 'hiërarchische', 'morele' en 'juridische' verantwoordelijkheid passeerden in sneltreinvaart de revue.

Bijster veel praktijkvoorbeelden van een en ander zijn er tot dusver nochtans niet geweest. Minister van Binnenlandse Zaken Louis Tobback (SP) gaf de Karolingische rijkswachtadjudant René Michaux een sanctie voor diens stuntelige speurwerk rond Dutroux, en vice-premier Herman Van Rompuy (CVP) blameerde twee Brusselse substituten voor hun te laks bevonden opvang van de familie Benaïssa.

Dutroux' tijdelijke ontsnapping in april van dit jaar veroorzaakte meer schokgolven. Toen namen de ministers De Clerck (Justitie, CVP) en Vande Lanotte (Binnenlandse Zaken, SP) vrijwillig ontslag en koos rijkswachtcommandant Willy Deridder voor een job in het overheidsbedrijf Astrid. En dan werden politiemensen en magistraten ook nog in enkele andere dossiers op disfuncties betrapt. Een Mechelse rechter werd omwille van SM-praktijken met zijn (instemmende) vrouw eerst veroordeeld en vervolgens door Cassatie afgezet. Een Gentse raadsheer mag binnenkort voor het hof van beroep komen uitleggen of het omwille van bepaalde betalingen is dat hij een tiental opvallend milde arresten heeft geveld. En een Brusselse BOB-adjudant wordt na ernstig mistasten in het dossier-X1 terug naar zijn brigade van oorsprong gestuurd... Alsof sommigen per se wilden bewijzen dat externe controle meer dan ooit nodig is. En het er anderen dan weer om te doen was aan te tonen dat de sector juist wel tot zelfreiniging in staat is. Lees: zonder bemoeienis van buitenaf.

Vlak na het losbarsten van de zaak-Dutroux stond het voor de politieke verantwoordelijken echter al vast dat er externe controle op het gerecht kwam. De SP drong daar allang op aan, zij het in de minder verregaande vorm van een algemene audit over het gerecht. Zo'n doorlichting, aldus de Vlaamse socialisten, zou toelaten de verschillende disfuncties in het apparaat in kaart te brengen - een absolute voorwaarde voor het toekennen van extra mensen en middelen.

Wie 'externe controle op het gerecht' zegt, komt echter bijna onmiddellijk bij de politiek en haar bestuurlijke omgeving uit. Niet alleen vanuit het oerprincipe van de spreiding der machten bezien stelt dat problemen, zoals de top van de magistratuur niet nalaat te beklemtonen. Bovendien kondigde premier Jean-Luc Dehaene (CVP) al in zijn eerste reactie op de rampzomer van 1996 aan dat de benoemingen bij het gerecht verder gedepolitiseerd zouden worden. Voor christen-democraten en liberalen was dat al langer een prioriteit, voor de socialistische partijen iets minder.

Water en vuur raakten verzoend in een Hoge Raad voor de Justitie, een hoogst originele instantie die de politieke en de gerechtelijke wereld zowaar overspant. De Hoge Raad wordt bevoegd voor en de rekruteringen en de controles bij het gerecht, en zal uit precies evenveel magistraten als niet-magistraten bestaan. De sleutel tot de instelling ligt weliswaar in het politieke kamp. Artikel 151 van de grondwet en een omvangrijke wet omschrijven hoe ze moet functioneren, en even politiek van aard wordt de toekenning van werkmiddelen voor de Hoge Raad. Maar is dat dan niet de essentie van elke parlementaire democratie, vragen de Octopus-partijen zich in de toelichting bij hun wetsvoorstellen af.

Op eieren lopen wordt het hoe dan ook. Niet voor niets begint het straks goed te keuren nieuwe artikel 151 van de grondwet met de principeverklaring dat "de rechters onafhankelijk (zijn) in de uitoefening van hun rechtsprekende bevoegdheden". Net zo is "het openbaar ministerie onafhankelijk in de individuele opsporing en vervolging", weze het "onverminderd het recht van de bevoegde minister om de vervolging te bevelen en om de bindende richtlijnen van het strafrechtelijk beleid, inclusief die van het opsporings- en vervolgingsbeleid, vast te leggen". Daarmee zeggen de Octopus-partijen zich overigens perfect aan te sluiten bij de visie die ere-procureur-generaal Jacques Velu eind '96 verdedigde.

Toch staat dat enkele substantiële inmengingsmogelijkheden van de Advies- en Onderzoekscommissie (AOC) van de Hoge Raad voor Justitie niet in de weg. Dat achtkoppige college - er komt er een voor Vlaanderen en een voor Franstalig België - kan in het algemeen adviezen en voorstellen formuleren over de werking van het gerecht. Een strafrechtelijke of tuchtrechtelijke bevoegdheid krijgen de twee AOC's weliswaar niet, maar toch kunnen ze eigenhandig klachten onderzoeken. Wordt een klacht aan een bevoegde tucht- of strafrechtelijke autoriteit overgemaakt, dan kan het AOC eisen op de hoogte gehouden te worden over de afhandeling daarvan.

Het Octopus-akkoord bekrachtigt verder de praktijk dat elk rechtscollege afzonderlijk aan interne controles en evaluaties moet doen. Opnieuw dat moeilijke evenwicht: "De evaluatie slaat op de wijze van ambtsuitoefening, met uitsluiting van het rechterlijk oordeel en de publieke vordering, en geschiedt op grond van criteria die betrekking hebben op de persoonlijkheid en de intellectuele, professionele en organisatorische capaciteiten. De koning zal op voorstel van de Hoge Raad voor Justitie deze criteria bepalen." Elke magistraat zal voortaan om de twee jaar op die manier worden gescreend. Stellen de rechtbankverantwoordelijken een 'onvoldoende' functioneren vast, dan beïnvloedt zulks evident de carrièremogelijkheden van de betrokken magistraat en verliest die op de koop toe de hem laatst toegekende weddeverhoging voor een half jaar.

In de lijn der logica worden de leidende posities bij het gerecht extra geresponsabiliseerd. Dat gebeurt door de functies in kwestie tijdelijk te maken. In het geval van de eigenlijke korpschefs - het weze van een rechtscollege, het weze van een parket - duurt het mandaat zeven jaar zonder zelfs nog hernieuwbaar te zijn. Voor de zogenaamde adjunctfuncties - een afdelingsvoorzitter op de rechtbank of een eerste-substituut op het parket - is na drie jaar wel een verlenging mogelijk. Na negen jaar ambtsuitoefening en drie opeenvolgende positieve evaluaties wordt het adjunctmandaat definitief.

Bleef de vraag wat er met de korpschefs in functie zou gebeuren. Een André Van Oudenhove bijvoorbeeld, procureur-generaal van Brussel, die enkele jaren terug met zoveel woorden zei te 'betreuren' dat de gerechtelijke affaires de socialistische regeringspartijen electoraal niet hadden gekortwiekt. Vooral SP en PS zijn de liberaal geïnspireerde Van Oudenhove liever kwijt dan rijk. En Anne Thily dan, procureur-generaal van Luik, die evengoed bij de SP als bij de PRL zwaar op de hand blijft liggen... Zij worden door de Octopus-partijen voor de keuze gesteld: ofwel starten met een nieuw mandaat van zeven jaar, ofwel hun mandaat ter beschikking stellen, in welk geval ze wel hun wedde behouden. Het signaal kan moeilijk duidelijker zijn.

Dit is het slot van de vierdelige reeks over politie en gerecht. Woensdag volgt 'Het Vlaams Blok boort nieuwe biotopen aan', in de reeks over de politieke partijen in de aanloop naar de verkiezingen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234