Woensdag 26/01/2022

Venus en Suzanna in zilver

pronkstuk na vierhonderd jaar terug in Antwerpen

Antwerpen / Eigen berichtgeving

Eric Rinckhout

'Een wonderlijke schenking", noemt Eric Antonis het. De Antwerpse schepen van Cultuur was vrijdag zichtbaar opgetogen met de terugkeer van een zilveren pronkstuk naar het Antwerpse Rubenshuis. Het gaat om een schenkkan en een waterbekken ter waarde van veertig miljoen frank. De overlevering wil dat het ensemble in het bezit was van Rubens zelf en dus na vierhonderd jaar terug in zijn oorspronkelijke verblijfplaats is. Maar het zilveren sierstel roept ook veel vragen op. Die hebben geleid tot een boeiende en fraaie dossiertentoonstelling.

De prachtig bewerkte kan en schaal werden in de zeventiende eeuw in Antwerpen vervaardigd en zijn blijkbaar aan de smeltkroezen ontsnapt. Veel zilversmeedwerk werd in de loop der eeuwen omgesmolten - zilver is nu eenmaal een gegeerd materiaal. Het sierstel is steeds eigendom gebleven van Rubens' nazaten tot het in december 1999 door Sotheby's in Monaco werd geveild. De stad Antwerpen had fondsen verzameld en kon meebieden tot 35 miljoen frank, maar zag het kunstwerk aan haar neus voorbijgaan. Pas later bleek dat een Belgische verzamelaar, Pierre Bauchau, uit de buurt van Waver, het had gekocht voor 40 miljoen frank. Die schonk het daarna, met een genereuze geste, aan de Koning Boudewijnstichting, die het ensemble nu in langdurig bruikleen aan het Rubenshuis afstaat.

Conservator Carl Depauw, die stelde dat een mecenaat van die orde de voorbije dertig jaar zelden in ons land is voorgekomen, vond dat de blikvanger niet zomaar gepresenteerd kon worden. Hij bouwde er een informatieve, aantrekkelijke tentoonstelling omheen waarin de geschiedenis en de context van het ensemble worden verkend. Dit soort zilverwerk diende om tijdens banketten de vuile vingers te wassen: uit de kan werd rozenwater geschonken in het bekken. Maar het rijkelijk bewerkte Rubens-ensemble is louter als versiering bedoeld.

Het staat niet helemaal vast wie de schaal en de kan heeft vervaardigd. Er zijn sterke vermoedens dat het gaat om Theodoor Rogiers, die Rubens goed kende en grote faam genoot. Als enige kunstenaar-zilversmid werd hij opgenomen in de Iconographie van Antoon van Dyck - als referentie kan dat tellen. Helaas is er van Rogiers geen enkel ander werk bewaard gebleven.

Evenmin staat het vast dat het ensemble echt in Rubens' bezit is geweest. Wel weten we dat het eigendom was van Nicolaas Rubens, zijn zoon. In Rubens' boedelbeschrijving komt wel een 'lampetschotel metten pot' voor en ook de in zilver gedreven voorstellingen bevatten opmerkelijke verwijzingen naar zijn oeuvre - zoals verleidelijk vrouwelijk naakt in de scènes uit het leven van Venus. Op de schaal komt voorts een opvallende fontein voor - een dolfijn verstrengeld met een jongetje - die Rubens in zijn eigen tuin had staan en die op diverse van zijn schilderijen te zien is. Vermoedelijk kreeg Rubens het pronkstuk als geschenk van Ferdinand van Oostenrijk. Misschien wou de nieuwe landvoogd de schilder ermee bedanken voor diens decorontwerpen ter gelegenheid van zijn blijde intrede in Antwerpen in 1635. De scène van Suzanna en de ouderlingen, die centraal op het waterbekken prijkt, kan dan een knipoog zijn geweest: Rubens was enkele jaren daarvoor op 53-jarige leeftijd hertrouwd met de piepjonge Helena Fourment.

In het Rubenshuis staat het zilveren pronkstuk uiteraard centraal. Daaromheen zijn er schilderijen, grafiek en boeken, ontwerpen en modellen te zien. De tentoonstelling wordt besloten met een instructief gedeelte, waarin de techniek van het edelsmeedwerk wordt uitgelegd aan de hand van instrumenten en een verhelderende video.

WAT: Met glans verworven. Rubens' zilveren sierstel WAAR EN WANNEER: Rubenshuis, Wapper, Antwerpen. Nog tot en met 5 juni. Open van 10 tot 17 uur. Op maandag gesloten (behalve op 16 april en 4 juni). Nocturnes op 31 maart, 20 en 31 mei. Toegang: 200 frank. Info 03/201.15.56. Acteur Karel Vingerhoets voert er enkele keren de monoloog van een zeventiende-eeuwse vooraanstaande Antwerpenaar op. De tekst is van Bert Popelier. ONS OORDEEL: Een bescheiden maar aantrekkelijke en instructieve dossiertentoonstelling.

Een mecenaat van veertig miljoen is de voorbije dertig jaar zelden voorgekomen in ons land

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234