Zaterdag 19/10/2019

Vensters op de kerkgeschiedenis

Tijdens het vooronderzoek voor de interieurrestauratie van de barokke Sint-Jacobskerk, in de Antwerpse Lange Nieuwstraat, vlak bij de Meir, hebben restaurateurs onlangs enkele spectaculaire ontdekkingen gedaan. Nadat in de pleisterlagen van verschillende zijkapellen sleufjes en venstertjes waren gemaakt kwamen allerlei soorten oude beschilderingen aan het licht.

Antwerpen

Eigen berichtgeving

Eric Rinckhout

De verrassendste vondst werd gedaan in de kapel van de zogeheten speelmannen, de rondtrekkende stadsmuzikanten. Daar werd een kleine maar prachtige muurschildering blootgelegd van een medaillon waarin vier speelmannen geschaard staan rond hun patroonheilige Sint-Job. Die zit op een mesthoop terwijl de muzikanten op herkenbare instrumenten zoals luit, viool en basviool spelen. Vermoedelijk werd de muurschildering omstreeks 1550 uitgevoerd, waardoor het zou gaan om een van de vroegste accurate afbeeldingen van muziekinstrumenten in de Nederlanden. Leuk detail: rond 1550 wijst er in het Italiaanse Cremona, de wieg van de vioolbouw, nog niets op dergelijke activiteit.

De speelmannen hadden omstreeks 1500 niet zo'n beste reputatie: muziek spelen om geld te verdienen werd toentertijd als onchristelijk beschouwd. Als de speelmannen in de tweede helft van de zestiende eeuw er dan toch in slagen om een altaar op te richten in een van Antwerpens chiquere kerken - Sint-Jacob was de parochiekerk van Rubens en Rockox - zegt dat wat over hun snel veranderende status in de maatschappij. Ook op de andere muren van hun kapel zouden zich onder de pleisterlaag nog schilderingen bevinden die met het muziekleven verband houden. In dezelfde kapel werd op een altaarschilderij ook een beeldmotet ontdekt, een heuse partituur die inmiddels ontcijferd werd. Het bleek om een zevenstemmig Magnificat te gaan dat intussen op cd werd gezet door het ensemble Capilla Flamenca.

In een andere kapel is vanonder de pleisterlaag een schitterend Laatste Oordeel te voorschijn gekomen. Voorlopig is er maar een handvol 'vensters' geopend op de in grisaille uitgevoerde muurschildering, maar men vermoedt dat het om een werk gaat dat in totaal 4 bij 10 meter meet en oorspronkelijk bij een grafmonument van een rijke Antwerpse familie hoorde. De ontdekte delen (onder meer een expressieve kop) getuigen alvast van zo'n vakmanschap en virtuositeit dat er reden te over is om de gehele muurschildering binnen afzienbare tijd bloot te leggen.

Bij het interieuronderzoek werd voorts nog ontdekt dat een monumentaal maar nagenoeg vergeten Christus Salvator-beeld ooit beschilderd was en eveneens uit de zestiende eeuw afkomstig is. Op de muur achter de Christus kwam een geschilderd baldakijn aan het licht.

In een andere kapel kwam nog een Sint-Nicolaas te voorschijn en de versiering van de kapel der turfdragers bleek in lapis lazuli te zijn, een diepblauwe kleurstof. Lapis lazuli was destijds duurder dan goud, wat op z'n minst betekent dat de turfdragers welgesteld waren en een bijzonder rijke gilde hadden.

De ontdekkingen in de Sint-Jacobskerk zijn een bron van informatie over kerkinterieurs in de lage landen. Ze tonen ook aan dat de barokke Antwerpse kerk al in de zestiende eeuw een bakermat was van diverse kunsten en dat het interieur niet met witkalk bepleisterd maar integendeel weelderig versierd was en een kleurrijk feest voor het oog moet zijn geweest.

Tijdens de Open Monumentendag (zondag 8 september) kunnen de vondsten door het publiek bekeken worden (tussen 13.30 en 17 uur). Sint-Jacobskerk, Lange Nieuwstraat 73 A, 2000 Antwerpen.

Kerkinterieurs waren in de zestiende eeuw niet met witkalk bepleisterd maar weelderig versierd

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234