Zondag 19/09/2021

Reportage

Venezuela: als gewapende rebellen je dorp moeten redden

Jose Manuel Gonzalez naast de graven van zijn twee zoons, om het leven gekomen tijdens een gewelddadig conflict over smokkelroutes. Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ
Jose Manuel Gonzalez naast de graven van zijn twee zoons, om het leven gekomen tijdens een gewelddadig conflict over smokkelroutes.Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ

Chaos en armoede regeren in ‘failed state’ Venezuela. Opstandelingen veroveren terrein, en daar is de lokale bevolking gezien de omstandigheden maar wat blij mee. Wij reisden door een gebied dat in handen is van guerrillero’s. ‘Door hen voel ik me nu veiliger.’

Ze brengen drinkwater naar mensen die in het droge maquis wonen, organiseren landbouwlessen en bieden medisch onderzoek aan. Ze bemiddelen bij conflicten over land, beboeten veedieven, regelen echtscheidingen, onderzoeken misdrijven en straffen dieven.

Ze zijn geen politieagenten of ambtenaren van de Venezolaanse overheid, die zo goed als verdwenen is in dit verarmde deel van het land. Het tegenovergestelde is waar: dit zijn leden van een van de beruchtste rebellengroeperingen in Latijns-Amerika, door zowel de Verenigde Staten als de Europese Unie als terroristen beschouwd vanwege de bomaanslagen en de ontvoeringen en het geweld waarmee ze al decennialang uitpakken.

De economische neergang van Venezuela heeft het land zo aan de grond gebracht dat opstandelingen erin geslaagd zijn grote gebieden in handen te krijgen. Ze maken listig gebruik van de aftakeling van de staat om hun eigen ministaatjes uit te bouwen.

Opvallend is dat veel bewoners van Venezuela’s grensgebieden allesbehalve angstig op de vlucht slaan of de overheid om hulp roepen. Ze hebben honger, worden geterroriseerd door plaatselijke drugsbendes, voelen zich in de steek gelaten door hun overheid, en onthalen de terroristische groeperingen met open armen omdat ze de bescherming en elementaire diensten bieden die de regering hen onthoudt.

De markt van de stad Paraguaipoa op het schiereiland Guajira. Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ
De markt van de stad Paraguaipoa op het schiereiland Guajira.Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ

De opstandelingen “zijn degenen die stabiliteit gebracht hebben”, zegt Ober Hernández, leider van een inheemse bevolkingsgroep op het schiereiland Guajira aan de grens met Colombia. “Ze hebben vrede gebracht.”

Militaire operatie

Marxistische guerrillero’s van het Nationaal Bevrijdingsleger, het ELN, de grootste nog resterende rebellengroepering in Latijns-Amerika, begonnen vorig jaar vanuit Colombia de grens te passeren naar het Venezolaanse deel van het schiereiland. In Colombia vechten ze al vijftig jaar een oorlog met regeringstroepen uit.

De Venezolaanse totalitaire leider Nicolás Maduro ontkent al lang de aanwezigheid van Colombiaanse opstandelingen in zijn land. Maar volgens sommige schattingen zijn uit Colombia afkomstige guerrillastrijders ondertussen al actief op meer dan de helft van het Venezolaanse grondgebied, stellen het Colombiaanse leger, mensenrechtenactivisten, veiligheidsanalisten en wordt ook vermeld in tientallen interviews die we deden in de betrokken Venezolaanse staten.

De greep van de opstandelingen op Venezuela bleek nog wat duidelijker toen de regering vorige maand de grootste militaire operatie in decennia op het getouw zette om een dissidente factie van een andere Colombiaanse rebellengroepering – de Revolutionaire Strijdkrachten van Colombia, of FARC – te verdrijven uit de afgelegen staat Apure, waar de guerrilla’s hinderlagen optrokken en geïmproviseerde landmijnen installeerden.

In de hoofdstad Caracas heeft Maduro de voornaamste machtsinstrumenten nog stevig in zijn greep, en zijn leger is nog altijd in staat krachtdadig te reageren op bedreigingen voor zijn bewind. Maar in grote delen van het land krimpen de Venezolaanse staat en haar gezag zienderogen, waardoor gewapende groeperingen en criminele organisaties van divers pluimage de controle overnemen. Met vaak verschrikkelijke gevolgen.

Een man probeert aan een busstop in Paraguaipoa benzine te verkopen. Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ
Een man probeert aan een busstop in Paraguaipoa benzine te verkopen.Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ

In maart reisden we op uitnodiging van inheemse leiders naar het Venezolaanse deel van het schiereiland Guajira om vast te leggen hoe de staat zich terugtrekt en wetteloosheid het vacuüm vult.

Colombiaans accent

Plaatselijke mensen vertellen ons dat de steile economische neergang van Venezuela – het resultaat van jaren van wanbeleid door de regering, gevolgd door verlammende Amerikaanse sancties tegen de regering-Maduro – tot een oorlog leidde op het schiereiland tussen criminele groeperingen die zich meester wilden maken van de smokkelroutes richting Colombia. Twee jaar lang trof het geweld vooral het inheemse Wayuu-volk, dat al lang in het grensgebied tussen de twee landen leeft.

Wayuu-families vertellen hoe ze klem kwamen te zitten tussen het spervuur. Hoe ze ’s nachts in allerijl hun huis moesten verlaten, treuzelende kinderen meegrabbelden op hun vlucht, al hun bezittingen, dieren en de verse graven van familieleden in de steek moesten laten.

Honderden vluchtten via het maquis naar Colombia. Wie bleef, stond doodsangsten uit, goed wetend dat de Venezolaanse regering hun geen bescherming zou bieden.

Toen, zeggen ze, doken vorig jaar plotseling ELN-rebellen met geweren en een Colombiaans accent op, die de Wayuu hulp aanboden. Het ELN was goed georganiseerd en gewapend en nam het al snel over van de lokale bendes die de dorpelingen terroriseerden. De guerrillero’s legden zware straffen op voor diefstal en veeroof, bemiddelden bij conflicten over land, voerden drinkwater aan, voorzagen in medische basisgoederen en deden onderzoek naar moorden zoals de staat nooit eerder gedaan had, zeggen plaatselijke mensen.

Toch ging het niet om een louter caritatieve onderneming. In ruil voor het brengen van stabiliteit nam het ELN bezit van de smokkel- en drugsroutes in het gebied, zoals het dat ook deed in grote delen van Colombia. Het begon ook geld te innen bij plaatselijke winkeliers en boeren.

Zoals elders in Latijns-Amerika gaf Venezuela onderdak aan illegale gewapende groepen lang voor de huidige economische crisis begon.

Ober Hernández, leider van een inheemse stam: ‘De opstandelingen brachten vrede.’ Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ
Ober Hernández, leider van een inheemse stam: ‘De opstandelingen brachten vrede.’Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ

Colombiaanse guerrillagroepen gebruiken het Venezolaanse platteland al decennia lang als toevluchtsoord, en in de verwaarloosde sloppenwijken van Caracas tiert de georganiseerde misdaad welig.

Zelden echter hebben criminele organisaties een dergelijke territoriale en economische controle uitgeoefend – in tegenstelling tot de regering. Het illustreert treffend hoe het land uit elkaar is gevallen onder Maduro.

“Venezuela is slaapwandelend op weg naar een fragmentatie door gewapende groeperingen”, zegt Andrei Serbin Pont, een veiligheidsanalist van Latijns-Amerika. “Het grondgebied heroveren wordt een enorme uitdaging voor wie de komende decennia de macht in handen heeft in Venezuela.”

Al jaren geen water

Aangedreven door olie-inkomsten bouwde Venezuela in de loop van een paar tientallen jaren een sterke staat uit die via onderwijs, politiekantoren en wegen tot in de verste uithoeken van het land reikte. Maar de Venezolaanse inkomsten uit olie-export zijn met 90 procent gekelderd sinds het begin van de economische crisis in 2014, zegt Pilar Navarro, een econome in Caracas. De overheidslonen zijn gekelderd. Ambtenaren nemen alsmaar meer hun toevlucht tot smeergeld en afpersing. Veiligheidsagenten verkopen wapens en informatie aan criminele groepen en vragen geld voor bescherming, blijkt uit gesprekken met politieagenten, en de overheid trekt zich terug uit grote delen van het land.

Magaly Baez (l.) en Luz Marina in hun kapotgeschoten familiehuis te Yauruna.
 Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ
Magaly Baez (l.) en Luz Marina in hun kapotgeschoten familiehuis te Yauruna.Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ

In het zuiden van het land hebben gewelddadige gewapende groeperingen, de ‘syndicaten’, die de illegale mijnbouw domineren, de elektriciteits- en brandstofvoorziening in handen, terwijl ze ook medische apparatuur leveren aan ziekenhuizen in de steden die ze controleren.

Langs de 2.250 kilometer lange grens met Colombia zwaaien rebellengroepen zoals het ELN de plak. Tien jaar geleden beschikte de stad Paraguaipoa op het schiereiland Guajira over een paar banken, een postkantoor en een rechtbank. Die zijn allemaal dicht. Het ziekenhuis zit zonder basismedicijnen. Soms is er dagen lang geen elektriciteit. Uit de kranen stroomt al jaren geen water meer.

Op de snelweg van Paraguaipoa naar de grens hebben acht verschillende veiligheidsagentschappen een controlepost – waaronder de rijkspolitie, de nationale politie, het inlichtingenagentschap, de nationale garde en het leger. Maar ze gebruiken de posten om handelaars en migranten die Venezuela willen ontvluchten geld afhandig te maken, wat het wantrouwen in de overheid alleen maar vergroot.

Een paar stappen weg van de snelweg is er van de staat geen sprake meer. Het ELN en andere gewapende groeperingen controleren de ontelbare kleine paadjes en wegeltjes die naar de poreuze grens leiden, waarlangs het makkelijk smokkelen is.

“We moeten samenleven met wie dan ook, dat is de realiteit”, zegt Fermín Ipuana, een plaatselijke transportambtenaar op Guajira. “Er is geen vertrouwen in de regering. Die perst ons alleen maar af. Mensen zoeken elders hulp.”

Een verlaten benzinestation in Paraguaipoa, waar voorts ook alle banken dicht zijn. Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ
Een verlaten benzinestation in Paraguaipoa, waar voorts ook alle banken dicht zijn.Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ

De dieselhandel met Colombia, die de schrale economie van Guajira overeind hield toen brandstof in Venezuela rijkelijk aanwezig en gesubsidieerd was, verschrompelde doordat de Venezolaanse raffinaderijen zowat stilvielen. In de Wayuu-gemeenschappen, die al decennia een inkomen verdienen door goederen heen en weer over de grens te verhandelen, slaat de hongersnood toe.

De brandstof gaat nu in de andere richting – vanuit Colombia – om de chronische brandstoftekorten van Venezuela te lenigen. Niettemin heeft Venezuela de grootste bewezen oliereserves ter wereld.

Vernederd

“Hier is niets, alleen een trage dood”, zegt Isabel Jusavu, een Wahuu-wever in de stad Guarero. De toeristen die haar geweven tasjes en hangmatten kochten zijn weg vanwege de pandemie. Haar familie overleeft door elke week met de fiets naar Colombia te rijden om oud ijzer te verkopen. Zij is aan het huis gekluisterd vanwege een schotwonde die ze onlangs opliep tijdens een bendeoorlog.

Toen het geweld in 2018 in Guarero losbarstte, keken de politie en de soldaten grotendeels toe terwijl de criminelen om de smokkelroutes vochten, zeggen plaatselijke bewoners en mensenrechtenactivisten. Mannen met geweren terroriseerden de buurt vlak bij militaire barakken en schoten lukraak op huizen, zeggen ze. Het schieten werd zo normaal in Guarero dat papegaaien de machinegeweren begonnen na te bootsen. Plaatselijke mensen vertellen dat hun kinderen getraumatiseerd zijn.

Naarmate het geweld toenam, werden hele Wayuu-clans in het vizier genomen. Magaly Baez zegt dat tien familieleden van haar gedood werden en dat het hele dorp, dat zich pal op een grote dieseltrafiekroute bevindt, verwoest werd. De meeste inwoners vluchtten naar Colombia. “We leden honger en werden vernederd”, zegt ze. “De hele dag luisterden we naar kinderen die huilden: ‘Mama, wanneer eten we?’”

Inwoners hebben het over bloedbaden, verplichte nachtklok en massagraven, die het soort gruwel dat Colombia onderging tijdens de decennialange burgeroorlog naar hun afgelegen hoek van Venezuela bracht. “Als je in leven bleef, dan deed je dat stilletjes”, zegt Baez.

Sommige mensen waagden het om een moord aan te geven, maar dat leidde nooit tot aanklachten, zeggen locals. De misdaden bleven ongestraft – tot het ELN vorig jaar op de proppen kwam, zegt Hernández, de Wayuu-leider in Guarero. Zijn relaas wordt bevestigd in interviews met tientallen andere inheemse inwoners.

Locals van Guarero. ‘Hier is niets, alleen een trage dood. Maar we voelen ons nu wel veiliger.’ Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ
Locals van Guarero. ‘Hier is niets, alleen een trage dood. Maar we voelen ons nu wel veiliger.’Beeld NYT/ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ

Naarmate het ELN controle verwierf, namen ook de gevechten af. Langzaam begonnen vluchtelingen terug te keren. In verlaten steden kwam het leven weer op gang, en jonge mannen begonnen weer met fiets en motorfiets olievaten op te halen in Colombia om te herverkopen in Venezuela.

In Guarero verzamelen kinderen tegen zonsondergang, als de hitte afneemt, weer aan het voetbalveld, waar de 17-jarige Junior Uriana in 2018 doodgeschoten werd. Zijn tante, Zenaida Montiel, begroef hem in haar achtertuin in een eenvoudig graf, naast haar zoon José Miguel, die een week eerder vermoord werd. Montiel zegt dat ze nog altijd niet weet waarom ze moesten sterven. Ze was te bang om naar de politie te gaan of om hulp te vragen, zegt ze.

“Er heersen nu nieuwe wetten”, zegt ze. “Ik voel me veiliger.”

© The New York Times

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234