Zondag 24/01/2021
Het noorderlicht.

ReportageMoermansk

Veertig dagen duisternis in Noord-Rusland: ‘Iedereen verkeert in een staat van schijndood’

Het noorderlicht.Beeld Yuri Kozyrev

In de havenstad Moermansk, diep in het noorden van Rusland, verkeert iedereen ‘in een staat van schijndood’ tijdens de poolnacht, de 40-daagse winterperiode zonder zonlicht. De gouverneur wil daarom de poolnacht afschaffen – met een kunstzon. 

Op een bevroren meer diep in de poolcirkel staat een ambtenaar in badpak. De ambtenaar, de 34-jarige Joelia Tarasova, klimt kalmpjes een wak in, zwemt wat rondjes en neemt dan de jacuzzipositie in, achteroverleunend met de ellebogen op de sneeuwrand en de voeten langzaam voor zich uit trappelend in het ijswater. Diep inhalerend staart ze naar de sterrenhemel boven zich. Als ze na vijf minuten uit het meer klautert, zegt ze stralend: “Zo, ik ben weer opgeladen.”

Neerslachtig dolen door de duisternis

Voor de tweehonderd leden van zwemclub de Walrus in de Russische havenstad Moermansk is een dagelijkse ijswaterduik de beste manier om opgewekt te blijven tijdens de poolnacht, de 40-daagse winterperiode waarin de zon niet opkomt. Veel andere inwoners van Ruslands noorden dolen neerslachtig door de onafgebroken duisternis met op hol geslagen biologische klokken.

Daarom heeft de nieuwe gouverneur besloten om de poolnacht – veroorzaakt door de rotatie van de aarde om de zon – af te schaffen. Volgende winter moet er hier een zonnetje aan de horizon staan.

Andrej Tsjibis, sinds een jaar gouverneur in Moermansk, heeft de 290.000 inwoners verteld dat als de zon zelf niet opkomt, hij haar wel naar boven haalt. Hij belooft een kunstzon te bouwen op een heuvel naast de stad. De lichtinstallatie moet zo krachtig worden dat de bevolking met zonnebrillen over straat kan tijdens de poolnacht.

Rendieren van tyrannosaurusformaat

Als voorproefje heeft hij de binnenstad voor 22 miljoen roebel (een kwart miljoen euro) vol laten zetten met lichtinstallaties. Triomfbogen, metershoge kaarsen, rendieren van tyrannosaurusformaat.

“We zijn er speciaal voor naar het centrum gekomen”, zegt de warm ingepakte Natalja, arm in arm met haar oude moeder bij de rendieren. “Ik zei: kom, mama, we gaan naar het licht.”

Project kunstzon is deel van Ruslands nieuwe poolstrategie die het noorden leefbaarder moet maken. Het Kremlin probeert in het noordpoolgebied optimaal te profiteren van de klimaatverandering, via nieuwe havens aan de steeds makkelijker bevaarbare Noordelijke IJszee en gigantische olie- en gaswinningsprojecten. Daarvoor zijn meer mensen nodig.

Het Aljosja-monument, ter herdenking van de Sovjetmilitairen die gesneuveld zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog.Beeld Yuri Kozyrev

Direct depressief

Maar het noorden schrikt af, zegt psycholoog Anastasia Doemitrasjko boven dampende kruidenthee in de Bulldog Pub aan de Marxstraat. Achter het raam schuifelt een echtpaar met langlaufstokken over gladde en donkere stoepen. “Je moet hier ’s winters niet gaan denken dat het zuiden bestaat, anders raak je direct depressief”, zegt Doemistrasjko. Ze heeft haar nagels knalrood geverfd en een trui in dezelfde felle kleur aan. “We moeten hier zelf voor kleur zorgen.”

De 33-jarige matrozendochter is het harde leven op de afgrond van Rusland wel gewend. Terwijl ze vertelt over de depressieve werking van de poolnacht, kijkt ze af en toe op haar telefoon naar een kaart van de Barentszzee met een stipje vlak bij Nova Zembla: de vissersboot met aan boord haar man, een scheepskok. “Ze hebben averij opgelopen, dus ik kijk nu wat vaker”, zegt ze voordat ze het beste recept tegen zonloosheid uitlegt: capsules met vitamine D, onverzadigde visvetzuren en een streng dagritme met behulp van wekkers. “Maar het blijft zwaar, ik wil voortdurend slapen.”

Of ze in de kunstzon gelooft? Doemistrasjko rolt met haar ogen.

Het is niet de eerste keer dat de regering een winterzonnetje belooft. In 1992 lanceerde het Russische ruimtevaartagentschap een spaceshuttle met aan boord een uitklapbare megaspiegel. De spiegel met een doorsnee van 20 meter moest zonlicht weerkaatsen op het noorden. Het experiment slaagde: in een gebied ter grootte van een stad was de helderheid van de spiegel te vergelijken met drie tot vijf volle manen. Maar het bleek te ingewikkeld en duur om een hele zwerm spiegelsatellieten in een baan om de aarde te brengen. Toen in 1999 een nieuwe megaspiegel scheurde in de ruimte, beëindigde Rusland het project.

De zelfverklaarde lichtbrenger van het noorden

Ook de Noren hebben ervaring met het veranderen van nacht in dag. In een dorp waar de zon zich zes maanden per jaar verschuilt achter een berg, wist een kunstenaar zonlicht naar de bewoners te brengen via drie spiegels boven op de berg.

Die methode werkt niet in het veel noordelijker gelegen Moermansk. De gouverneur heeft volgens zijn assistent geen tijd om zijn lichtplannen toe te lichten. De zelfverklaarde lichtbrenger van het noorden zit in quarantaine in zijn kantoor sinds Covid-19 opdook in zijn gezin en staat onder druk om ervoor te zorgen dat zijn provincie niet langer een van de hoogste coronasterftecijfers van Rusland telt. Maar zijn minister van Stadsontwikkeling zei onlangs dat de zonplannen niet in de ijskast zijn beland. “We zijn bezig investeerders aan te trekken.”

Joelia Tarasova van zwemclub de Walrus neemt een ijsbad.Beeld Yuri Kozyrev

Mordor

Fitnesstrainer Valeria Vichljantseva (32 jaar), nieuwkomer in het noorden, zou een moord doen voor een zonnestraal. Ze verhuisde zes jaar geleden naar Moermansk, omdat haar man als beroepssoldaat naar de poolcirkel gestuurd werd door het ministerie van Defensie – Rusland ziet militaire kansen in de Noordelijke IJszee. “Het noorden leek ons spannend”, zegt Vichljantseva via een videoverbinding vanuit Severomorsk, een stad die gesloten is voor buitenlanders wegens militaire activiteiten. “Maar het is verschrikkelijk. In oktober wordt het al donker. De hele winter verkeert iedereen hier in een staat van schijndood. Mordor, daar doet deze plek me aan denken”, zegt ze met een verwijzing naar het Land van het Kwaad uit de boeken van J.R.R. Tolkien.

Normaal gesproken vlucht ze ’s winters naar het zuiden met haar dochtertje. Dit jaar gaat de geplande reis naar Thailand niet door wegens de pandemie. Ze zou dolgraag uitkijken naar een kunstzon in het nabijgelegen Moermansk, maar net als voor de meeste Russen geeft een regeringsbelofte haar geen hoop. “In mijn stad is er slechts een straat verlicht met lantaarns. Alle andere straten zijn aardedonker. De autoriteiten doen er niets aan.”

De eerste zonnestraal 

Ze verheugt zich meer op 11 januari – de dag waarop de eerste zonnestraal verwacht wordt sinds 30 november. Inwoners verzamelen zich die dag op het stadsplein voor het weerzien met de zon. Al is die binnen een uur weer weg. Pas in de lente is er pas weer een duidelijk verschil tussen dag en nacht.

De zware omstandigheden zijn een belangrijke reden voor de leegloop van Ruslands noorden sinds het einde van de Sovjet-Unie. Het inwonertal van Moermansk slonk met eenderde. De regering moet haar ambities in het noorden voorlopig verwezenlijken door werknemers in en uit te vliegen. Jonge generaties laten zich nu eenmaal minder snel permanent naar het noorden sturen dan hun ouders. Ze genieten van hun keuzevrijheid en hechten waarde aan een hogere levenskwaliteit.

En wie in het noorden blijft, trekt geregeld een eigen plan. Zo ontstond er een lucratieve business rond het enige natuurlicht dat er in de winter wel is in Moermansk: het noorderlicht.

Tourbus door de lege en donkere toendra

“Ik was vijf jaar geleden de allereerste die hier met lichttours begon”, schreeuwt Sergej Bolsjakov trots door de toendra ver buiten Moermansk. Naast hem staan in de suizende poolwind vijftien bibberende toeristen vol verwachting naar de hemel te kijken. De afgelopen jaren bestonden de groepen voornamelijk uit jonge Chinese stelletjes die in iglovormige bungalows overnachtten op de boomloze sneeuwvlaktes onder de Poolster. “Chinezen geloven dat het geluk brengt om kinderen te verwekken onder het noorderlicht”, zegt Bolsjakov glimlachend. Nu de grenzen gesloten zijn door de pandemie, verdient hij vooral aan Russische middenklassers die hun eigen land willen ontdekken.

“Daar, daar”, gilt een Moskouse bankier rond één uur ’s nachts. Langs de horizon begint langzaam een groene gloed te dansen tegen de sterrenhemel. Razendsnel nemen de toeristen foto’s voor hun Instagramaccounts.

Even lachen en dan gaat het op een drafje terug naar de tourbus om op te warmen. “Leuk om dit een keer gezien te hebben, hoor”, zegt de Moskouse bankier nog rillend van de kou. Een ogenblik later verlaat de tourbus de lege en donkere toendra, zuidwaarts.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234