Vrijdag 21/01/2022

AchtergrondCrisis bij varkensboeren

‘Veel varkensboeren zijn op dit moment virtueel failliet’: hoe de sector kreunt onder stijgende kosten en bodemprijzen

Varkensboer Marnix Dejaeghere uit Zillebeke. Beeld Wouter Van Vooren
Varkensboer Marnix Dejaeghere uit Zillebeke.Beeld Wouter Van Vooren

Belgische varkenshouders zitten in zwaar weer. Door stijgende veevoederprijzen en bodemprijzen voor hun vlees, maken ze tot duizenden euro’s per maand verlies. Hoelang nog voordat de sector instort? ‘Ze zijn bezig met de Belgische varkenshouders uit te verkopen.’

Jorn Lelong

De telefoon staat roodgloeiend bij vzw Boeren op een Kruispunt, een organisatie die Vlaamse boeren bij financiële, sociale of psychologische problemen bijstaat. Nu al kregen ze meer hulpvragen dan in heel 2020, dubbel zo veel psychologen als vorig jaar worden op pad gestuurd. En van niemand krijgen ze de laatste maanden meer hulpvragen dan van varkensboeren. “Eerlijk, zonder die steun houd je dit niet vol”, zegt Marnix Dejaeghere, die als derde generatie een varkensboerderij nabij Ieper runt. “Voor veel mensen is de coronacrisis nu voorbij. Voor ons is hij nu pas begonnen. Er gaan nog drama’s volgen in de varkenssector, wees daar maar zeker van.”

Belgische varkensboeren als Dejaeghere hebben het moeilijker dan ooit, door een combinatie van dumpingprijzen voor vlees én hoge productiekosten. Meer dan de helft van die productiekosten wordt ingenomen door veevoeder, en laat net dat de laatste maanden aanzienlijk duurder zijn geworden. Door grondstoffentekorten is de prijs van het voeder met een vijfde gestegen - en dat is een gemiddelde. “Voor een vrachtwagen veevoeder betaalde ik vroeger 7.000 euro, nu is dat wekelijks 10.000 euro”, zegt Dejaeghere.

Daar komt nog een al langer aanslepend probleem bij: een oververzadigde Europese varkensmarkt. In 2018 werden in Étalle, in Belgisch Luxemburg, twee everzwijnen aangetroffen die met Afrikaanse varkenspest besmet waren. Daarop sloot China de deuren voor Belgisch varkensvlees. En dat is een jammere zaak: Aziatische landen betalen namelijk fors veel geld voor varkensdelen zoals poten en oren, waarin de Europese consument minder geïnteresseerd is. Het werd nog erger toen in 2020 Duitsland eveneens op een verbod voor export naar China botste. En dan zag dit jaar ook Spanje zijn export naar China dalen. Gevolg: beide landen, goed voor een groot aandeel van de Europese varkensproductie, moesten zich opeens volop op de Europese markt richten. Zo ontstond een overaanbod en stortte de varkensprijs in.

Marnix Dejaeghere: ‘Op een moment dat zo veel boeren het water aan de lippen staat, zet de retail ons nog verder onder druk.’ Beeld Wouter Van Vooren
Marnix Dejaeghere: ‘Op een moment dat zo veel boeren het water aan de lippen staat, zet de retail ons nog verder onder druk.’Beeld Wouter Van Vooren

Dejaeghere haalt er zijn gsm bij. “Kijk, in mei kreeg ik nog 1,12 euro per kilo varkensvlees. Nu kom ik niet eens meer aan 95 cent, en dat blijft wekelijks zakken.” Niet dat de varkensprijs nog nooit eerder zo laag stond. Landbouwers in spe krijgen op school niet voor niets het begrip ‘varkenscyclus’ erin geramd: varkensprijzen zweven sowieso tussen hoog en laag. Het is de combinatie met de hoge veevoederprijzen die de situatie zo prangend maakt. Per varken maakt Dejaeghere 30 tot 40 euro verlies. “Maandelijks loopt dat dus op tot 15.000 euro. Zo zakken we met de maand dieper weg.”

Menig varkenshouder moet dus leentjebuur spelen bij de veevoederbedrijven. Zij geven de varkenshouders afbetalingstermijnen voor het veevoeder, of delen gewoon kredieten uit. Alleen is het de vraag hoelang die veevoederbedrijven de rol van bank op zich kunnen nemen.

Lobbyen bij China

Voor Europees parlementslid Tom Vandenkendelaere (CD&V) moet er dringend een oplossing komen voor de overproductie op de Europese markt. “Na de ontdekking van de Afrikaanse pest in Luxemburg zijn er dertig landen die hun markt gesloten hebben voor onze varkens. In 2020 zijn we vrij van varkenspest verklaard, maar slechts veertien landen hebben de markt heropend. We zijn er blijkbaar dus niet in geslaagd om die overige landen, vooral China, te overtuigen dat er geen probleem meer is.”

Vandenkendelaere ijvert bij de Europese Commissie om het gesprek met onder andere China aan te gaan. “Bij ziektes als varkenspest moeten we werken met het regionaliseringsprincipe. Als er een uitbraak is in een bepaalde zone, moet die zone afgebakend worden, maar de rest vrijgehouden voor handel. Dat gebeurt nu niet. Het is aan de Commissie om andere landen ertoe te bewegen dat regionaliseringsprincipe te erkennen en over te nemen.”

De vraag is in hoeverre China werkelijk schrik heeft voor een nieuwe uitbraak van Afrikaanse varkenspest in Europa, of dat het de import als geopolitiek drukkingsmiddel blijft weigeren. Voor politicoloog en China-kenner Jonathan Holslag (VUB) lijdt het weinig twijfel dat China de varkenshandel gebruikt als geopolitieke pasmunt. “China is geïrriteerd door de samenwerking die Litouwen met Taiwan heeft afgesloten, door het afspringen van een comprehensief investeringsverdrag met de EU, en de standpunten van het Europees Parlement over Hongkong. Door de import van varkensvlees vanuit Europa stil te leggen, kunnen ze druk zetten. Want ze weten hoe belangrijk die sector voor ons is.”

Zo herinnert Holslag zich dat voormalig premier Yves Leterme (CD&V) onder Chinese diplomaten bekendstond als ‘Mister Pork’, omdat hij bij elk diplomatiek onderhoud het belang van de Belgische sector ter sprake bracht. Ondanks dat China sinds de uitbraak van de Afrikaanse varkenspest in eigen land geen varkensoverschot heeft, probeert het wel minder afhankelijk te worden van Europa. “Ze hebben hun import gediversifieerd, onder andere door meer in te voeren vanuit Rusland en Latijns-Amerika. Maar op langere termijn wil China vleesonafhankelijk worden. Het is hun filosofie dat uitsluitend Chinese bedrijven moeten profiteren van de stijgende binnenlandse consumptie.”

Hij vreest dan ook dat druk zetten op China om weer meer Europees varkensvlees in te voeren weinig indruk zal maken. “Het is belangrijk dat Europese politici inzien dat hun exportambities botsen op Chinese verwachtingen en plannen. Het is dus zaak om eerst te kijken naar de interne Europese markt, waar een race to the bottom aan de gang is.”

Hoewel Belgische varkenshouders beseffen dat ons land aan buitenlandse spanningen onderhevig is, kijken ze in de eerste plaats ook naar de politiek. Zo voelen Vlaamse boeren zich benadeeld, omdat de Waalse regering maanden geleden al besloot om haar landbouwers met een bedrag van 530 euro per zeug en een maximum van 100.000 euro per onderneming te ondersteunen. Vlaanderen liet maandag pas weten dat er een steunpakket van 16 miljoen euro wordt uitgetrokken om in de vaste kosten van varkensboeren tussen te komen. Ook vroeg Vlaams minister van Landbouw Hilde Crevits (CD&V) op de Europese landbouwraad om ‘uitzonderlijke maatregelen’ in de varkenssector te activeren.

'Wie wil nu beginnen aan een beroep waar je geld moet toesteken?' Beeld Wouter Van Vooren
'Wie wil nu beginnen aan een beroep waar je geld moet toesteken?'Beeld Wouter Van Vooren

Daarnaast wil Crevits met de hele keten — van varkenshouders tot retail — overleggen om tot structurele oplossingen te komen. Dat overleg verloopt moeizaam. Eerder deze maand organiseerde het Algemeen Boerensyndicaat nog verschillende acties aan grootwarenhuizen en distributiecentra. Ook Marnix Dejaeghere was erbij. “Het is triestig dat op een moment dat zo veel boeren het water aan de lippen staat, de retail ons nog verder onder druk zet door de prijs te drukken. Ze zijn bezig met de Belgische varkenshouders uit te verkopen. Zolang ze dat niet inzien, zullen we druk blijven zetten.”

Bij retailvertegenwoordiger Comeos vinden ze de kritiek misplaatst. “Het probleem ligt in de internationale markt, waar drie vierde van onze productie naartoe gaat”, zegt woordvoerder Hans Cardyn. “Daar wordt de prijs bepaald en die kunnen wij alleen maar volgen. Door de mededingingswetgeving zijn afspraken over prijzen tussen retailers onderling trouwens onmogelijk.”

Het weerhoudt enkele retailers er niet van om tijdelijk in te grijpen. Zo liet warenhuisketen Delhaize al weten dat het de 85 Belgische varkenskwekers met wie het een exclusieve samenwerking heeft, tijdelijk een crisisbijdrage van 1,5 euro per varken zal betalen. “Het blijft een peulenschil in vergelijking met wat we aan verlies draaien”, zegt Bart Vergote van het Algemeen Boerensyndicaat (ABS). “Maar het is wel een goed signaal. We weten uiteraard dat Comeos niet eigenhandig kan beslissen om de hele prijs op te drijven. Maar ze kunnen retailers wel aansporen om de eigen varkenshouders met wie ze samenwerken te ondersteunen. Zo kunnen zij alvast overleven.”

Heeft het nog zin?

Volgens berekeningen van De Tijd is het verschil tussen de prijs die varkensboeren krijgen en de prijs die in de winkel betaald wordt, sinds 2014 nog niet zo groot geweest. In het eerste halfjaar van 2021 bedroeg de prijs voor een kilo varkensvlees in de supermarkt gemiddeld 8,78 euro, terwijl varkenshouders 1,08 euro voor een kilo vlees kregen. Comeos vindt echter dat de producentenprijs verhogen geen structurele oplossing is, die bovendien afleidt van de echte discussie. “De vleesconsumptie daalt al jaren”, zegt Cardyn. “Maar intussen blijven we 240 procent produceren van wat we zelf kunnen consumeren. En als het internationaal moeilijk wordt, stort de markt helemaal in. Misschien moeten we ons de vraag stellen of het nog zin heeft om op deze manier verder te blijven werken.”

Ook een aantal landbouwers heeft zich inmiddels die vraag gesteld. Bij Christophe Decaigny, een varkensboer uit Izegem, was het een autoloze zondag die hem ertoe aanzette om zijn hele verkoopmodel te herdenken. “Het stadsbestuur vroeg de landbouwraad, waar ik voorzitter van ben, om een boerenmarkt te organiseren. Aangezien we zelf geen particuliere verkoop hadden, zouden we er niets aan hebben, foeterde mijn vrouw. Dus vroeg ik een bevriende slager om mijn vlees te versnijden tot ham, koteletten enzovoort. Op het eind van de dag was ik drie vierde van mijn varken kwijt. Dat zette me aan het denken.”

Samen met enkele vleesgroothandels zette Decaigny een korte keten op, waarmee hij een deel van zijn varkens rechtstreeks bij de slager kwijt kan. Ook schafte hij een marktwagen aan, waarmee hij vrijdag en zaterdag markten rondgaat. “Het mag logisch klinken,” zegt Decaigny, “maar als ik toevallig geen rechtstreeks contact met een slager had gehad, had ik dat vermoedelijk nooit overwogen. Je moet weten dat niemand je twintig jaar geleden op de landbouwschool vertelde dat werken op een andere manier, met een kortere keten, ook tot de mogelijkheden behoort.”

Decaigny moest bovendien ‘snoeien om te bloeien’, door het aantal zeugen op zijn boerderij van 350 naar 180 terug te brengen. “Dat is best een risico, want we hebben natuurlijk onze infrastructuur voorzien op 350 zeugen.” Toch is Decaigny blij dat hij de stap heeft gezet. De helft van zijn varkens kan hij vandaag rechtstreeks bij slagers verkopen. “Op dat deel krijg ik vandaag een veel betere prijs, omdat niets bij tussenpersonen blijft plakken.”

Het is aan dat deel van zijn productie te danken dat hij vandaag niet nog dieper in de miserie zit. “Het maakt een verschil dat ik op de helft van de varkens nog marge heb. Maar helaas is het verlies van het andere deel zo groot dat ik toch verlies draai. Eigenlijk ben ik virtueel failliet, zoals veel varkensboeren op dit moment.”

Volgens Vanessa Saenen van de Boerenbond zit er zeker muziek in varkensproductie via een kortere keten. “Het is een optie die voor een deel van de varkensboeren meer prijszekerheid kan geven. Maar het is natuurlijk slechts een van de manieren waarop je je vlees aan de man kunt brengen. Je moet er ook rekening mee houden dat niet iedereen aan die prijs vlees kan kopen.”

Ook Bart Teuwen van de Vlaamse Producenten Organisatie Varkenshouders (VPOV) denkt dat eigen verkoop nooit meer dan een paar procent zal kunnen bedragen. “Belangrijker is dat we weer meer zelf onze karkassen gaan versnijden tot vlees, zoals dat in Duitsland en Nederland het geval is. Alleen zo creëer je meerwaarde. De mate waarin dat lukt zal bepalen of we erin slagen om onze varkenssector overeind te houden. Dan kun je daar ook een Belgisch keurmerk aan koppelen, zoals Nederland heeft met Beter Leven.”

Al zal dat vermoedelijk enkel met een kleinere varkensstapel lukken. “Maar eigenlijk is dat nu al aan het gebeuren, omdat meer en meer boeren de boeken moeten neerleggen”, zegt Bart Vergote van ABS. Zo heeft hij onlangs beslist om te stoppen met het kweken van biggen omdat het financieel niet langer houdbaar was. Ook Dejaeghere vraagt zich af of er nog toekomst is voor een varkenshouderij als de zijne. “Elke boer droomt ervan om een mooi bedrijf uit te bouwen en het dan te kunnen overdragen aan het kroost. Maar zoals het nu is, weet ik niet of dat er nog in zit. Wie wil nu beginnen aan een beroep waar je geld moet toesteken?”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234