Zondag 18/04/2021

Van Zuid-Afrikaans racisme en vuil etende vogels

undefined

Johannesburg

Van onze correspondente

Petra Quaedvlieg

"Wij veroordelen racisme ten stelligste!", zei de woordvoerder van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) voor de Zuid-Afrikaanse radio als commentaar op de controverse rond racisme in de media. Het leek wel een bankdirecteur die overvallen met klem afkeurt. Wat de aanzet is voor dergelijke uitspraken? Het door de mensenrechtencommissie eind vorig jaar gelaste onderzoek naar racisme in de pers. De doorlichting gebeurde door letterkundige Claudia Braude, een dame die met al te groot enthousiasme aan de slag ging.

Zo ontdekte ze in het dagblad The Star een foto van twee exotische vogels die uit een vuilnisbak eten en concludeerde dat hier sprake was van een ernstig incident: de vogels verbeeldden het verval van het steeds zwarter wordende Johannesburg. Hier werd, aldus Braude, een verband gelegd tussen Afrika en vuil. Braude dook in de wetenschappelijke literatuur en vond haar stelling bevestigd door een Amerikaanse socioloog die schreef dat 'niet-Europeanen (vooral zwarte mensen) worden geassocieerd met ontlasting, geweld en ondergeschiktheid'. Beet!, dacht Braude en gaf haar bevinding een mooi plaatsje in haar rapport.

Op basis van Braudes rapport en na het inschakelen van nog een tweede onderzoeksbureau besliste de mensenrechtencommissie dat er hoorzittingen nodig waren. Het werd tijd dat hoofdredacteuren eens kwamen praten over wat hun journalisten schreven of de ether inzonden. Ook wilde de commissie wel eens weten wat er zoal gezegd werd op vergaderingen. Waren de vergaderruimten van de media wellicht broeinesten van onderhuids racisme?

Het zou dus goed zijn als hoofdredacteuren notulen meebrachten, bedachten de commissieleden. Om zeker te zijn dat ze ook inderdaad verschenen, besloot de commissie dat de hoofdredacteuren maar het best gedagvaard konden worden. Eerst kregen alleen de zondagskrant Sunday Times en het weekblad Mail&Guardian een dagvaarding gepresenteerd, de twee publicaties die zich volgens de commissie het meest schuldig maken aan racisme (de Mail&Guardian is volgens de commissie gefixeerd op corruptie binnen het landelijke en lokale ANC-bestuur en suggereert daarmee dat een zwarte regering onbetrouwbaar is). Vervolgens werden in sneltempo andere bladen gedagvaard en kreeg zelfs de staatstelevisiezender SABC een schrijven in de bus. Wie geen gehoor geeft aan de oproep, riskeert een gevangenisstraf van zes maanden.

Groot protest van de hoofdredacteuren. Ten eerste, verklaarden ze, hoort dwang in plaats van overleg in een autoritaire maatschappij thuis, niet in een democratie, waarin vrijheid van meningsuiting bij grondwet is vastgelegd. Ten tweede is het rapport-Braude, waarop de commissie haar hoorzittingen baseert, belachelijk. "Het trieste is", schreef Fred Khumalo, ex-hoofdredacteur van de zwarte krant Sunday World, "dat racisme alive and kicking is in de media." Ook Philip van Niekerk van de Mail&Guardian erkent dat er "net als elders in de samenleving" racisme in de media bestaat. "Hoofdredacteuren zijn ook bereid daarover een discussie aan te gaan, maar niet zo", zegt Van Niekerk. "De wijze waarop de commissie het wil aanpakken zou een Stalin of een McCarthy zeker niet misstaan."

De afgelopen dagen publiceerden verscheidene kranten stukken uit hun dagvaarding. Het financiële dagblad Business Day wordt het volgende ten laste gelegd: "Het artikel onder de kop '60 mensen gedood in Nigeria tijdens botsingen in het weekeinde' in uw uitgave van 20 juli 1999 ondersteunt de veronderstelling dat de media zwarte doden depersonaliseren." Business Day perplex: het betreffende stukje was gewoon overgenomen van persbureau Reuters.

Dagblad The Star kreeg het volgende voor de voeten geworpen: "Het artikel 'Kwaadwillige Nigerianen verantwoordelijk voor geweld' ondersteunt het idee dat zwarte buitenlanders criminelen zijn en de Zuid-Afrikaanse maatschappij bedreigen." The Star met stomheid geslagen. Het stuk ging over geweld in Nigeria en citeerde de Nigeriaanse president, die zei dat er in zijn land vele doden zijn gevallen door kwaadwillige Nigerianen.

Vorige week stelde Kaizer Nyatsumba, de welbespraakte hoofdredacteur van het Durbanse dagblad Daily News, ineens een daad. Samen met vier andere zwarte hoofdredacteuren heeft hij besloten naar de hoorzittingen te gaan, ook al is hij niet gecharmeerd van de wijze waarop de commissie de hele zaak heeft aangepakt. "Een debat over racisme in de media is op zichzelf belangrijk genoeg. Het zou zonde zijn als we als hoofdredacteuren die kans lieten liggen." Philip van Niekerk van de Mail&Guardian antwoordde daarop dat hij de geloofsbrieven van de commissie daarvoor te beroerd vindt. Zo dreigt de zaak nu een splijtzwam te worden tussen blank en zwart in de media.

Hoofdredacteuren moeten zich voor de vreemdste zinswendingen verantwoorden

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234