Maandag 28/11/2022

AchtergrondUber en co.

Van vrolijke wereldverbeteraars naar cowboykapitalisten: hoe moet het verder met de platformbedrijven?

Koeriers van Deliveroo en Uber Eats in Brussel.  Beeld Tim Dirven
Koeriers van Deliveroo en Uber Eats in Brussel.Beeld Tim Dirven

De razendsnelle opmars van platformbedrijven zoals Airbnb en Deliveroo kwam er niet alleen door een vernuftig verdienmodel, maar ook door extreem lobbywerk en juridisch onfrisse praktijken, leert het datalek bij taxi-app Uber. Hoe valt deze sector te reguleren?

Jorn Lelong

“Als je met iets komt dat ervoor niet bestond, zijn er geen regels. Je opereert niet zozeer tegen de wet, maar wel buiten de wet.” Kees Koolen, de Nederlandse ondernemer die Booking.com oprichtte, liet er tijdens een interview op de conferentie The Next Web in 2016 geen twijfel over bestaan: om als deelplatform groot te kunnen worden mag je je niet laten tegenhouden door de bestaande wetten. “Als je met iets groots bezig bent en de klant wil het, ga je waarschijnlijk in de problemen komen met de wetgeving. Maar daardoor mag je je nooit laten tegenhouden.”

Uber, het bedrijf waar Koolen toen adviseur voor was, lijkt die visie tot in het extreme doorgetrokken te hebben. Een datalek van 124.000 documenten, dat via de Britse krant The Guardian bij het internationaal consortium van journalisten ICIJ terechtkwam, laat zien dat Uber tussen 2013 en 2017 niks aan het toeval overliet om de wereldwijde taximarkt te veroveren. Zo onthullen de documenten dat Uber privédetectives inzette tegen Belgische taxiconcurrenten, er plannen waren om te infiltreren in een Brussels agentschap en er een ‘kill switch’ was om data te versleutelen bij een huiszoeking. Bovendien lobbyde het bedrijf overal waar het kon: bij toenmalig Amerikaans vicepresident Joe Biden, bij de toenmalige Franse economieminister Emmanuel Macron en in eigen land bij voormalig Brussels minister van Mobiliteit, Pascal Smet (one.brussels-Vooruit).

Vakantiewoning

“Daarin zie je hoever zulke platformbedrijven gaan”, zegt Koen Frenken, die de opkomst van de platformeconomie bestudeert voor Universiteit Utrecht. “Enerzijds zie je dat ze op sommige vlakken buiten de wet opereren. Anderzijds zitten ze met politici samen om ervoor te zorgen dat de wetgeving in hun voordeel aangepast wordt.”

Uber, dat in 2009 werd opgericht, ligt mee aan de wieg van de wereldwijde boom aan platformen. Of je nu een vakantiewoning wenst te huren, een taxi zoekt of een maaltijd aan huis wil laten leveren: via platformen als Airbnb, Uber of Deliveroo kan het met enkele klikken op de gsm. “Deze platformen danken hun succes aan het feit dat ze aanbod en vraag soepel op elkaar af laten stemmen, en dat ze het verkoopproces zowel voor kopers en verkopers efficiënter maken”, zegt techjournalist Rens Lieman, die het boek Uber voor alles schreef.

Koeriers in Brussel. Beeld Tim Dirven
Koeriers in Brussel.Beeld Tim Dirven

Waar je vroeger een zoekertje moest bezorgen aan een krant of magazine om een woning te verhuren, heb je bij Airbnb niet meer nodig dan een app en een kredietkaart. Ook via Uber een taxi bestellen die al in de buurt is en waar je vooraf de prijs van kunt inschatten, gaat een pak efficiënter dan met een telefonische tussenpersoon. “Het is bovendien een zelfregulerend systeem,” zegt Lieman, “omdat gebruikers beoordelingen van hun koeriers of chauffeurs kunnen achterlaten. Zo krijgen gebruikers de beste ervaring voor de beste prijs.”

Toch wordt het succesverhaal van de zogenaamde platformen geregeld overschat. Alleen al in Nederland zijn er zo’n 150 platformen in de zogenaamde kluseconomie, vaak met wisselend succes. Zelfs voor een mastodont als Uber blijft het een uitdaging om zijn model ook winstgevend te maken. “Uber heeft sinds 2014 zo’n 25 miljard verlies gemaakt, dat is ongekend”, zegt Martijn Arets, die sinds 2012 onderzoek doet naar de opkomst van platformeconomie en er het boek Platformrevolutie aan wijdde. “Als Uber zich in een nieuwe stad vestigt, investeert het massaal veel om ritjes aan goedkoop tarief te kunnen leveren en zo de markt te veroveren. Dat werkt goed op de korte termijn. Maar eens je ziet dat ze er geld willen uithalen, zie je dat ze dat doen door aan het loon van hun chauffeurs en prijzen van de klanten te zitten.”

Verplicht zelfstandig

Het toont meteen de schaduwzijde van de platformindustrie: de opmars van bedrijven als Uber, Airbnb en Deliveroo gaat hand in hand met belastingontwijking, onduidelijke statuten voor de werknemers en slechte werkomstandigheden. Overal in Europa krijgen Uber, Deliveroo en co. rechtszaken aangespannen omdat ze hun chauffeurs of koeriers verplichten als zelfstandige te werken en dus sociale bescherming ontnemen, terwijl de chauffeurs wel streng gecontroleerd worden.

“Deze rechtszaken kunnen het economisch model van die platformen onderuithalen”, zegt Lieman. “Als een rechtbank beslist dat Uber zijn chauffeurs in dienst moet laten rijden, moet het deze chauffeurs ook meer betalen en komt de lage prijs in het gedrang.”

Arbeidsdeal

In ons land heeft de federale regering in de arbeidsdeal aandacht voor een beter statuut van de platformwerkers. Ze worden voortaan verondersteld een werknemer te zijn als aan een aantal van een set van acht criteria wordt voldaan, net zoals bij een regeling waaraan de EU werkt. Maar de vrees blijft dat er achterpoortjes zijn, omdat werknemers bij twijfel nog altijd via de rechtbank hun rechten moeten afdwingen.

De situatie in Nederland toont hoe moeilijk het blijft om de techbedrijven echt onder druk te zetten. In september oordeelde de Nederlandse rechtbank dat Uber-chauffeurs werknemers zijn. Toch zitten er vandaag nog steeds alleen schijnzelfstandigen achter het stuur, omdat Uber het vonnis onuitvoerbaar vindt. Een klassieker uit het handboek van de platformen, weet Lieman. “Ze houden de onduidelijkheid over wat juridisch wel of niet mag in stand, terwijl ze hun juridische oorlogskas gebruiken om blijven in beroep te gaan. Zo komt er nooit veel schot in.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234