Maandag 18/11/2019

Focus

Van vissen tot mijnbedrijven: Iedereen verdrinkt in de modder

Een man probeert daadwerkelijk nog te vissen in de Rio Doce, de 'zoete rivier', die nu oranjerood kleurt. Beeld RV

Een gigantische modderstroom, die mogelijk giftige metalen bevat, overspoelt het zuidoosten van Brazilië. Bovendien zou die ook nog eens in beton kunnen veranderen. De ecologische gevolgen van de instorting van twee dammen in een ijzerertsmijn nemen immense proporties aan.

Het zijn, op hun eigen manier, prachtige beelden die vanuit Brazilië nu de wereld rondgaan: de monding van de Rio Doce in de oceaan die oranjerood kleurt, en het landschap dat bedekt is met een deken van roestkleurig slijk. Maar achter die beelden gaat een lelijke waarheid schuil. Want het bizarre fenomeen is geen speling van de natuur, wel het resultaat van een mijnramp met catastrofale gevolgen voor de bevolking en het milieu. Of, zoals Braziliaans minister van Milieu Izabella Teixeira verklaarde: "Dit is de grootste milieuramp die Brazilië ooit gekend heeft."

Even reconstrueren: het Braziliaanse mijnbedrijf Samarco, een joint venture tussen de multinationals Vale (Brazilië) en BHP Billiton (Engeland-Australië), baat in de zuidoostelijke deelstaat Minas Gerais, waar de bodem erg rijk is aan ertsen en mineralen, de Germano-ijzerertsmijn uit. Die mijn is de geboorteplaats van alle onheil die zuidoostelijk Brazilië momenteel overspoelt.

Op 5 november, omstreeks halfvier plaatselijke tijd, ontstond er een lek in de Fundão-dam, waarachter (giftig) mijnafval wordt opgeslagen. Pogingen om de schade te beperken, mochten niet baten: minder dan een uur later brak de dam en stroomde zo'n 60 miljoen kubieke meter vervuild slijk - goed om 25.000 olympische zwembaden mee te vullen - in de lagergelegen Santarèm-vallei. Het mijnwerkersdorpje Bento Rodrigues, waarvan het grootste deel van de bevolking bestaat uit werknemers van Samarco, werd in geen tijd vrijwel volledig van de kaart geveegd. De beelden van overspoelde dorpjes en gemeenschappen uit het gebied, dat economisch erg afhankelijk is van de Rio Doce, tonen een nietsontziende, roodbruine verwoesting.

Zestien dagen later heeft de immense modderstroom ongeveer 650 kilometer afgelegd, waarbij niet alleen woongemeenschappen werden vernield, maar ook een groot deel van de Rio Doce, een van de grootste rivieren in de regio, werd vervuild. Letterlijk vertaald betekent Rio Doce 'zoete rivier', al lijkt die naam vandaag eerder van een bittere ironie te getuigen. Zaterdag bereikte de oranjerode modder via de rivier ook de Atlantische Oceaan, zondag dreven de eerste dode vissen aan het wateroppervlak.

Inmiddels wordt er druk gespeculeerd over de gevolgen van de modderstroom. De menselijke tol laat zich alvast in concrete cijfers uitdrukken: twaalf mensen zijn overleden, elf zijn nog steeds vermist, al wordt voor hen de hoop stilaan opgegeven. Onder de vermisten bevinden zich nog acht Samarco-werknemers. Reddingsoperaties werden van bij het begin bemoeilijkt door een gebrek aan verharde toegangswegen.

Verder heeft de ramp zo'n vijfhonderd Brazilianen dakloos gemaakt en zitten meer dan een kwart miljoen inwoners van de stad Governador Valadares zonder drinkwater. Daarvoor zijn ze immers afhankelijk van de nu sterk vervuilde Rio Doce. Voorlopig moeten ze overleven op bevoorrading met flessenwater.

Een boot is meegesleurd door de modderstroom. Beeld RV

Giftige metalen

Zowel Samarco als BHP Biliton maakten zich nochtans sterk dat de modder die de rivier heeft vervuild niet giftig is, maar een rapport dat het Hoog Commissariaat voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties woensdag bekendmaakte, spreekt dat tegen. Volgens dat rapport wordt het Rio Doce-bekken vervuild door 'giftige zware metalen en andere giftige chemicaliën'. Gerard Govers, professor Geologie aan de KU Leuven, is niet verbaasd: "Afvalproducten van ijzerertsmijnen zijn nu eenmaal toxisch, simpelweg omdat de erts ter plekke gezuiverd wordt. Zowel de producten die ontgonnen worden als de zuiveringsproducten, zijn giftig."

Eerder beweerde Samarco nochtans dat testen van zowel voor als na de ramp aantonen dat de modder die is vrijgekomen, niet schadelijk zou zijn voor de menselijke gezondheid. BHP voegde daar gisteren nog aan toe dat de klei en leem, die de modder bevat, "niet in het water zouden lekken en niet zouden reageren met de samenstelling van het rivierbekken", aldus persagentschap Reuters.

Vaststaat dat als gevolg van de ramp al duizenden vissen in de Rio Doce zijn gestorven: volgens Samarco en BHP komt dat echter niet door de chemische samenstelling van het slijk, wel door de dikte van het bezinksel in het water, dat de kieuwen van de vissen verstopt.

Maar ook onrechtstreeks bedreigt het stromende mijnafval de fauna uit de regio. Volgens lokale biologen en onderzoekers is de biodiversiteit compleet verloren, en zijn verschillende soorten lokaal al uitgestorven. De monding van de Rio Doce is bovendien een belangrijke broedplaats voor dolfijnen en zeeschildpadden, zoals de bedreigde lederschildpad. Kenners vrezen dat de modder opdroogt en uiteindelijk zo hard als beton zou worden, waardoor het hele gebied en het nabijgelegen Comboios-natuurreservaat bedreigd zou worden.

Toch blijft het moeilijk om zelfs een volle twee weken na de ramp de ecologische gevolgen te overzien of zelfs maar in te schatten. "Zolang we niet op de hoogte zijn van de exacte samenstelling van de modder, is het moeilijk om een ecologische balans op te maken", legt Govers uit. "Maar vrolijk zullen we er hoe dan ook niet van worden."

Sommige lokale bronnen spreken van dertig jaar vooraleer de vervuilende stoffen min of meer verdwenen zijn, anderen beweren dat de voedselvoorziening de komende honderd jaar bedreigd zal worden. En weer anderen zien het al helemaal niet meer goedkomen met de streek rond de Rio Doce, aangezien het rapport van de VN 'giftige zware metalen' aanhaalt.

"Sommige stoffen, zoals zuren, zijn acuut vervuilend", maar die worden op termijn geneutraliseerd. Het is een ander verhaal wanneer het over zware metalen gaat, zoals het rapport van de VN beweert. "Die blijven jarenlang in het milieu zitten, en zeker op zo'n grote schaal is het onmogelijk om ze eruit te halen. Dan raak je er nooit meer vanaf."

Vissen sterven massaal, de hele fauna is bedreigd en de biodiversiteit is verloren. Beeld RV

Modder gooien

Volgens het rapport van de Verenigde Naties is de reactie van zowel de bedrijven als de politiek "onvoldoende" en "moeten ze alles in het werk stellen om verdere beschadiging te voorkomen", schrijft persagentschap Reuters. Het rapport legt zo de vinger op de wonde van de Braziliaanse bevolking, bij wie de ergernis groeit.

Zowel Vale als BHP Billiton, de multinationals achter Samarco, hebben inmiddels verklaard dat ze de nodige inspanningen zullen leveren "om noodhulp te verlenen aan hen die getroffen zijn door de dambreuk en om de sociale en economische impact van de ramp zo veel mogelijk te beperken". Maar over ecologische verantwoordelijkheid reppen de bedrijven met geen woord, tot ergernis van milieuactivisten. Vorige week bekladden zo'n 300 van hen het hoofdkantoor van Vale in Rio de Janeiro, ironisch genoeg, met modder.

Samarco heeft na enkele dagen wel maatregelen genomen om verdere vervuiling te vermijden: het bedrijf huurde vissers van een kustdorpje in om beschermende dammen op te werpen aan de riviermonding, schrijft de Britse krant The Guardian. Ook zou de monding zelf zo veel mogelijk uitgegraven worden, zodat de modder sneller in de zee terechtkomt en daar kan verdunnen. Kenners betwijfelen of dat de vervuiling tegengaat. "De substantie wordt in de oceaan wel verdund, maar ze wordt ook op de bodem afgezet. Dat heeft een stevige impact op het mariene leven."

De ergernis over de communicatie van Samarco - uitspraken van CEO Ricardo Vescovi dat de Rio Doce op termijn "gezonder zal worden" doen weinig goeds - blijft dan ook groeien, en ook de politiek blijft niet immuun voor de vervuilende effecten van de slijkstroom. President Dilma Roussef, wier populariteit bij de bevolking al langer tanende is, kreeg felle kritiek omdat ze de getroffen regio pas een week later bezocht. Ze kondigde wel al aan dat Samarco een boete van 250 miljoen Braziliaanse réis (zo'n 62,6 miljoen euro) krijgt. Dat bedrag kan later nog oplopen, afhankelijk van de opgelopen schade en de verantwoordelijkheid.

Want daar ligt het probleem: het is nog steeds onduidelijk wat de oorzaak is geweest van de mijnramp. Samarco beweert dat de gebroken dam dagelijks werd nagekeken en gemonitord werd. "Niets wees erop dat er iets mis was met onze dammen", verklaarde een woordvoerder van het mijnbedrijf, dat over de juiste vergunningen beschikte.

President Dilma Roussef krijgt felle kritiek omdat ze de getroffen regio pas na een week bezocht. Beeld RV

Meer regel dan uitzondering

Wat er juist gebeurd is, is volgens Govers nochtans "een klassiek geval". "De dammen zijn opgetrokken uit sediment: het water kan daarin sijpelen, waardoor de dam lekt of breekt." De breuk in de Fundão-dam is, helaas, dan ook eerder regel dan uitzondering: het afgelopen decennium braken er in dezelfde deelstaat al vijf dammen. Inspecteurs van Minas Gerais hadden de constructie bovendien van een Klasse III-rating voorzien, volgens The Guardian. Dat is de hoogst mogelijke rating voor mogelijke schade aan het milieu.

Een rapport dat Samarco in juli van dit jaar publiceerde, classificeerde de Fundão-dam als veilig. Het Nationaal Departement voor Mineraalproductie heeft de dam niet onderzocht, "omdat die als veilig werd beschouwd", verklaarde een inspecteur aan de Braziliaanse website G1.

Inmiddels is de regering van Minas Gerais wel in actie geschoten. De deelstaat heeft een taskforce opgericht om alternatieven voor de opslag van mijnafval te onderzoeken, en heeft Samarco al voor de rechter gedaagd voor nalatigheid. Ook op nationaal vlak volgen de politici: de Braziliaanse senaat heeft een tijdelijke commissie aangesteld om de wetgeving omtrent mijnopslag te herbekijken. Een nieuwe wet daarover is immers al jaren in de maak.

Of de breuk van de Fundão-dam er ook effectief toe gaat leiden dat er snel een nieuwe gestemd wordt, is nog niet duidelijk. Maar de Braziliaanse politici wachten beter niet te lang: door de impact van de ramp in de Gerardo-mijn staan twee andere dammen op instorten.

Na een vernielend spoor van 650 kilometer heeft de smurrie ook de oceaan bereikt. Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234