Zaterdag 16/11/2019

zaak-khashoggi

Van superster tot paria: het ware gelaat van de Saudische kroonprins Mohammad bin Salman

Prins Mohammed bin Salman in maart van dit jaar. Beeld AP

De afgelopen drie jaar greep de Saudische kroonprins Mohammad bin Salman de macht door bommen te gooien op Jemen, tegenstanders te arresteren en Qatar te isoleren. Daar leek hij nog mee weg te komen ook. Tot journalist Jamal Khashoggi werd vermoord.

Een prins buitenwerken doe je zo

Als oudste zoon van de derde vrouw van de Saoedische koning Salman bin Abdul Aziz al-Saud lijkt het jarenlang onwaarschijnlijk dat Mohammad bin Salman al-Saud (°1985) zich ooit zou opwerken tot de machtigste man van Saudi-Arabië. Zijn vader is als halfbroer van wijlen koning Abdullah slechts een ‘subtopper’ binnen de dynastie van Saud, en had normaal gezien nooit aanspraak kunnen maken op de troon. Mohammad bin Salman lijkt voorbestemd voor een leven als prins.

Als jongeman lijkt Mohammad zich daar probleemloos bij neer te leggen. Hij ­studeert rechten en stapt daarna in het bedrijfs­leven, een klassieke loopbaan voor een Saudische prins. Maar wanneer vader Salman politieke opgang begint te maken, ziet zoon Mohammad ook kansen. Hij volgt als ­adviseur in het kielzog van zijn vader, die eerst gouverneur wordt van de provincie Riyad.

Wanneer in 2011 en 2012 twee kroonprinsen sterven – een aan kanker, de andere aan hartproblemen – manoeuvreert Salman zich op de positie van kroonprins. Vrijwel meteen herschikt hij zijn kabinet en maakt hij Mohammad tot zijn belangrijkste adviseur.

De dood van koning Abdullah in 2015 doet de bal verder rollen: Salman haast zich naar de troon en Mohammad wordt minister van Defensie. Uit onder andere een memo van de Duitse inlichtingendienst van december dat jaar valt af te leiden dat Mohammad, die steeds vaker ‘MbS’ wordt genoemd, snel kroonprins zal worden.

Eén probleempje: wat te doen met de zittende kroonprins Muhammad bin Nayef, de machtige baas van de inlichtingendienst? Op doortastende wijze buitenwerken natuurlijk: Bin Nayef belandt in juni 2017 achter slot en grendel. MbS mag zichzelf eindelijk kroonprins ­noemen.

Op eigen houtje bommen laten droppen

De machtige minister van Defensie duldt duidelijk geen pottenkijkers. Als MbS in 2015 het bevel geeft om de door aartsvijand Iran gesteunde Houthi-rebellen in Jemen te bombarderen, zijn zijn neven bij de veiligheidsdiensten en andere prominente familieleden daar niet van op de hoogte. De op eigen houtje aangestuurde bommencampagne luidt het begin in van een langdurige en brutale interventie die de infrastructuur van Jemen compleet zal verwoesten en tienduizenden burgers het leven zal kosten.

De onvrede over de operatie bereikt een kookpunt wanneer MbS enkele uren na zijn bevel doodleuk op vakantie vertrekt en dagenlang niet te bereiken is. Zelfs de Amerikaanse minister van Defensie Ash Carter krijgt hem maar niet te pakken en blijft zo enkele dagen in het ongewisse over de militaire plannen van de Saudi’s.

In 2017 komen 50.000 Jemenitische kinderen om van de honger – volgens experts een direct gevolg van de Saudische interventie en blokkade. Deze maand nog waarschuwden de VN dat als het conflict niet onmiddellijk beëindigd wordt twaalf tot dertien miljoen Jemenieten de hongerdood dreigen te sterven.

Alle vrouwen achter het stuur en achter tralies

Een zelf ontketende oorlog in Jemen of niet, MbS slaagt erin om zich het imago van progressieve hervormer aan te meten, met dank aan enkele westerse pr-bureaus die zich rijkelijk voor hun diensten laten betalen.

Een pakketje vrouwvriendelijke maatregelen lanceert zijn status: de macht van de religieuze politie wordt ingeperkt, vrouwen mogen voortaan zonder toestemming van hun man een eigen zaak beginnen, ze kunnen naar de bioscoop en het sportstadion, vrouwelijke rocksterren mogen op het podium, vrouwen hoeven geen lange abaja meer te dragen, gescheiden vrouwen behouden het hoederecht over hun kinderen...

Vooral de beslissing om vrouwen ook met de wagen te laten rijden, wordt als een feministische omwenteling verkocht.


De kroonprins wordt met zijn maatregelen mateloos populair in binnen- en buitenland. Vooral Saudische min-dertigers, die 70 procent van de bevolking uitmaken, adoreren hem als een superster.

Saudisch journalist Kamal Khashoggi en zijn dubbelganger. Beeld RV CNN

Een feminist is MbS evenwel niet, al was het maar omdat de liberalisering vooral een economische noodzaak dient: de lage olieprijzen boren de Saudische economie de grond in, waardoor het cruciaal wordt om ook vrouwen aan het werk te krijgen. Maar vooral: mondige vrouwen met sterke meningen wordt geen millimeter vrijheid gegund. Wel integendeel, verschillende prominente activisten belanden in de cel, onder wie Loujain Al-Hathloul, de beroemde voorvechtster van de ‘vrouwen achter het stuur-campagne’. De 29-jarige Israa al-Ghomgam, een geweldloze activiste uit de achtergestelde Oostelijke Provincie, riskeert zelfs de doodstraf.

Je hebt huisarrest, moeder

Enkele maanden geleden rapporteerde de Amerikaanse zender NBC op gezag van veertien Amerikaanse ambtenaren dat MbS zijn eigen moeder, prinses Fahda bint Falah al Hathleen, weg wil houden van zijn vader, koning Salman, en haar op een bepaald moment zelfs onder huisarrest liet plaatsen in een van de familiepaleizen.

Op deze drastische manier zou de kroonprins willen vermijden dat zijn moeder roet in het eten gooit bij zijn steile opgang naar de absolute macht.

Het Saudische koningshuis ontkent met klem.

Dikke vrienden met Donald Trump en Jared Kushner

Wanneer Donald Trump eind 2016 verkozen wordt, ruikt kroonprins MbS zijn kans en zoekt hij met succes toenadering tot de nieuwe Amerikaanse president. Vooral met dienst schoonzoon, Jared Kushner, is het liefde op het eerste gezicht. De heren, beiden dertigers, delen dan ook veel interesses en belangen: een hartsgrondige haat jegens Iran, een obsessie om de olieproductie op peil te houden, gigantische investeringen doen, wapendeals én een discrete entente met Israël.

Zo komt er een abrupt einde aan het Midden-Oostenbeleid van ex-president Barack Obama, die een delicaat evenwicht zocht tussen de oppermachtige Saudi’s en Iran, waarmee een nucleaire deal onderhandeld moest worden. Trump dumpt het nucleaire akkoord in de prullenmand en kiest onvoorwaardelijk de kant van MbS.

Niet toevallig reist Trump voor zijn eerste staatsbezoek naar Riyad en wanneer MbS in april 2018 in Washington handjes komt schudden, doen beide leiders geen enkele moeite om hun euforie over een wapenlevering van 400 miljard dollar te bedwingen.

Er is maar één regel: don’t mention the war in Jemen noch andere mensenrechtenschendingen.

Op bezoek in Silicon Valley en Hollywood

Zelfs nog voor hij officieel kroonprins wordt, lanceert Mohammad bin Salman zijn Vision 2030-project, een ambitieus plan om de Saudische economie te diversifiëren, gedeeltelijk te privatiseren en te verlossen van haar obsessie met olie die, gezien de klimaatverandering, op termijn onhoudbaar is.

Pronkstuk van Vision 2030 is Neom: een nieuw te bouwen, 26.000 vierkante kilometer groot gebied aan de Rode Zee waar de sectoren van de toekomst – hernieuwbare energie, biotechnologie en robotica – moeten kunnen groeien en bloeien. Moeten er ook uit de grond schieten: een super-de-luxe toeristisch paradijs en een nieuwe amusementsindustrie. Het kostenplaatje van 500 miljard dollar liegt er niet om, maar vele honderden westerse bankiers en investeerders staan al ongeduldig aan te schuiven.

Tijdens zijn bezoek aan de VS afgelopen april wordt MbS dan ook niet alleen door president Trump met open armen ontvangen, ook andere politieke toppers én de sterren van Silicon Valley en Hollywood tikken hem maar wat graag op de schouder. De lijst van popelende prominenten is eindeloos: Bill Clinton, John Kerry, Henry Kissinger, VN-secretaris-generaal António Guterres, Michael Bloomberg, New York Times-columnist Thomas Friedman, Bill Gates, mediatycoon Rupert Murdoch, Apple-CEO Tim Cook, Tesla-CEO Elon Musk, Disney-CEO Bob Iger en Amazon CEO Jeff Bezos.

Beeld AP

Tenzij er binnenskamers iets anders werd gezegd dan tijdens de persmomenten, telde ook hier maar één regel: don’t mention the war in Jemen noch andere mensenrechtenschendingen.

Qatar, een te rijke doorn in het oog

Mohammad bin Salman is nog maar enkele weken kroonprins wanneer hij uitpakt met een economische blokkade tegen Qatar. Hij roept economische en diplomatieke sancties af tegen het rijke maar invloedrijke oliestaatje, en zorgt ervoor dat andere Arabische landen als de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein, Jemen, Libië en Egypte in zijn pas lopen.

De immense, door gas en olie vergaarde rijkdom van Qatar is MbS een doorn in het oog. Het land kan fortuinen uitgeven aan wapens en investeert miljarden in internationale politieke invloed. Onder meer de financiering van nieuwszender Al Jazeera is volgens MbS niet meer of minder dan een onversneden propaganda-operatie.

President Trump heeft geen problemen met de blokkade, maar verliest even uit het oog dat het Amerikaanse oppercommando voor de militaire operaties in het Midden-Oosten zich al jaren in Qatar bevindt. In dit militaire complex ter waarde van 1 miljard dollar werken 11.000 (voornamelijk) Amerikaanse militairen en zijn 120 gevechtsvliegtuigen gestationeerd. Amerikaanse diplomaten zijn al meer dan een jaar bezig om de relaties met Qatar te herstellen.

De massa-arrestatie van prinsen en ministers

In november 2017 laat MbS 381 prinsen, ministers en andere hooggeplaatsten arresteren en opsluiten in het Ritz Carlton van Riyad. Er is niemand die met zekerheid kan zeggen of het een anti-corruptieoperatie dan wel een staatsgreep was.

De bekendste onder de gearresteerden: Al-Waleed bin Talal, ook wel de Arabische Warren Buffet genoemd, wiens vermogen op 16,1 miljard euro wordt geschat en die belangen heeft in Citigroup, Apple, Time Warner, 21st Century Fox en Twitter.

De meeste gearresteerden onderhandelen een minnelijke schikking en zijn ondertussen op vrije voeten. De massa-arrestatie levert de Saudische schatkist 86 miljard dollar op. Kroonprins MbS pikt een extra graantje mee: zijn politieke concurrenten houden zich voortaan gedeisd.

Kidnappen van Libanese premier

In diezelfde maand orkestreert MbS een politieke vaudeville van het hoogste niveau door de Libanese premier Saad Hariri tot ontslag te dwingen.

De kroonprins eist een gesprek met Hariri in Riyad, maar nog voor die voet aan wal zet bestormen Saudische veiligheidsdiensten het Libanese regeringsvliegtuig, nemen Hariri mee en plaatsen hem onder huisarrest in een van de appartementen van de kroonprins.

Enkele dagen later kondigt Hariri op de Saudische televisie live zijn ontslag aan; er zou een aanslag op hem beraamd worden. De echte reden waarom MbS de Libanese premier aan de kant wil schuiven, is diens weigering om de door Iran gesteunde Hezbollah-beweging uit zijn regering te zetten.

Via tussenkomst van de Franse president Macron kan Hariri uiteindelijk naar Parijs vliegen en vervolgens terug naar Beiroet, waar hij zijn ontslag intrekt. Hij is nog steeds premier, maar weigert tot op de dag van vandaag te onthullen wat er tijdens zijn gedwongen verblijf in Riyad precies is gebeurd.

De moord op Khashoggi, de moord te veel

Pr-bureaus slagen er lange tijd in om MbS neer te zetten als een vrouwvriendelijke visionair. De oorlog in Jemen, de mensenrechtenschendingen, roekeloze zuiveringsoperaties en de kidnapping van Hariri: het is wijd en zijd bekend, maar is MbS ook vooral niet de hervormer die van Saudi-Arabië een 21ste-eeuws investeringsparadijs zal maken?

De moord op de Saudische journalist en columnist van The Washington Post Jamal Khashoggi kan zelfs de geniaalste pr-goeroe niet meer goedpraten: daarvoor was de moord te brutaal, te amateuristisch toegedekt. Of dit hallucinante verhaal het einde betekent van MbS is niet zeker, maar de essentie van zijn beleidsdroom ligt aan diggelen: imagogevoelige bedrijven als Apple, Google en Six Flags staan allicht niet langer te springen om breed glimlachend op de foto te staan met MbS.

President Trump omschreef de moord op Khashoggi zelfs als een ‘bad deal’. De kroonprins staat te dicht bij een gruwelijke moord om nog als een verlichte leider/zakenpartner door het leven te flaneren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234