Maandag 23/05/2022

Van squashende clarissen en goede punten

Fotografie

De besloten ruimte

van kloosters en klaslokalen

We berichten er trouw over in deze kolommen: het Musée de la Photographie in Mont-sur-Marchienne, een voorstad van Charleroi onder de rook van Cockerill, is een van de interessantste plekken aan de andere kant van de taalgrens waar kunst wordt bedreven.

Charleroi / Van onze medewerker

Eric Min

Naast de schitterende permanente fotocollectie zijn er de tijdelijke tentoonstellingen in de kapellen en de chambrettes van het voormalige karmelietessenklooster. Het zijn er telkens drie, en deze formule biedt de mogelijkheid om kruisverbanden en subtiele verwijzingen aan te brengen.

Dat was zelden zo duidelijk als in de exposities die er vandaag te zien zijn: ze hebben allemaal te maken met de besloten ruimte van kloosters en klaslokalen, van de series die de Amerikaanse Clara Gutsche in religieuze gemeenschappen en scholen realiseerde, over een documentaire tentoonstelling rond de karmelietessen van Mont-sur-Marchienne tot op de bovenverdieping, waar een ruime verzameling foto's die anderhalve eeuw lang in Belgische scholen werden gemaakt, is opgehangen. Misschien werd er ook nooit eerder zo weinig over fotografie gezegd of gedacht in dit mooie gebouw. Alleen in de Gutsche-expositie en bij enkele afdrukken uit Rue des écoles zien we echte kunstenaars aan het werk; voor het overige ligt de nadruk op het documentaire karakter (waar de onvolprezen Archives de Wallonie, een spin-off van het museum, zo goed in zijn) en zelfs op mondelinge geschiedschrijving. De kinderen van een plaatselijke lagere school trokken naar oudere buurtbewoners, die hun verhaal over het klooster mochten doen en die poseerden bij het gebouw dat lief en leed met hen heeft gedeeld. De drie tentoonstellingen samen zijn ook nu weer goed voor een uitputtend overzicht in tientallen, allicht honderden afdrukken, maar vreemd genoeg gaat het grote aantal niet vervelen. Komt het door het herkenningseffect, door onze vertrouwdheid met de dingen die we te zien krijgen - een non bij een raampje, een klasfoto uit de jaren zestig, pubers van vandaag op een speelplaats?

Clara Gutsche (°1949), een Amerikaanse fotografe die dertig jaar geleden naar Quebec emigreerde, realiseerde sinds 1980 reportages in vijfentwintig gemeenschappen van kloosterzusters. Dat leverde grote foto's in zwart-wit en kleur op, formaten die rijmen met de ruimte waar ze werden gemaakt (grote vertrekken met weinig voorwerpen en schaarse bewoners, of ommuurde tuinen waar de nonnetjes eenvoudig vermaak vinden): binnen de omlijsting, het claustrum van hout of plastic is er veel plaats en een zee van tijd die onherroepelijk aan banden wordt gelegd. De vrouwen kijken oud en onbevangen in de lens van Gutsches grote camera. De Soeurs Adoratrices du Précieux-Sang, een minzaam grimlachend voetbalteam van bejaarde dames, kaarten of poseren bij de deuren van hun kamertjes. Een bloedend hart van Christus, een strijkplank en wat wasgoed scholen samen tot een stilleven. Er zijn skiënde, squashende en onscherp met de hond stoeiende nonnetjes, maar op de aangrijpendste beelden is geen mens te zien: vier aangeklede speelgoedpoppen showen de kleren van een congregatie door de tijden heen, en op een andere afdruk zien we een ondergrondse begraafplaats voor zusters in een soort van parkeerkelder met houten vlondertjes tussen grafkruisen (op een bordje: 'Prière de ne pas marcher sur le sable').

De tweede serie, Les écoles, werd van 1993 tot 1998 bijeengefotografeerd in klaslokalen. Soms komt er helemaal niemand in beeld; Gutsche kan dan ongestoord symmetrische, verstikkend ordelijke interieurs in beeld brengen die, klinisch geobserveerd, eerder gevangenissen lijken dan plekken waar jonge mensen (voor) het leven leren. Zelfs de versiering is met ijzeren hand georganiseerd - vreemd genoeg deden deze realistische, 'echte' interieurs mij vooral denken aan minutieus door Guillaume Bijl gereconstrueerde environments. Op andere foto's valt theatraal licht (samen met een glimp van herkenning) naar binnen in laboratoria waar opgezette beesten en ingewanden van plastic op een wonder wachten, of stromen zonnestralen over ontroerend functionele kraantjes in de scheikundeklas. In de meest progressieve instellingen werden tieneridolen boven het bord opgeprikt, als detachementen goede en slechte moordenaars rechts en links van het kruisbeeld. Gutsche heeft ook groepsportretten van de leerlingen gemaakt. Ze zijn massief zichzelf of figureren in een tableau vivant. Het ene zwarte meisje in het pensionaat mag blijkbaar altijd de jongen spelen: Jozef in de kerststal of de minnaar van een in onmacht gevallen Gisèle. Het werk van Gutsche zet de toon voor wat volgt. Een museumatelier heeft jongeren en ouderen uit de buurt samengebracht om de geschiedenis van het karmelietessenklooster voor het nageslacht op te tekenen. Archiefstukken en getuigenissen werpen hun licht op het leven in en om de kloostermuren. Hier mogen we niet alleen kijken maar ook lezen. Over de nonnen in de moestuin, over zus Germaine die voortaan moest worden aangesproken met 'soeur Thérèse de l'Enfant-Jésus' en niets aan haar overste mocht vragen zonder eerst te knielen, over de verzetslui die hun uniformen in het klooster lieten naaien. Het is allicht voorspelbaar, maar kleine tentoonstellingen als deze zijn een zegen voor wat we voorzichtig ons collectieve geheugen noemen. De hoofdbrok, althans qua aantal foto's, vormt Rue des écoles, een tentoonstelling en een goed gedocumenteerd, gelijknamig boek die een vrij volledig beeld ophangen van het fenomeen 'school' door de eeuw(en) heen. Dit zou echter Charleroi niet zijn als we er niet subtiel maar efficiënt aan herinnerd werden dat er tot diep in de twintigste eeuw ook in België kinderarbeid heeft bestaan en dat het recht op opvoeding of leerplicht afgedwongen moest worden: de beroemde, schrijnende foto van de (overigens perfect tweetalige) 'landelyke betooging' van grimmige, door de fotograaf haast in hun misère versteende kinderen in Gent anno 1906 is ook hier te zien. Vervolgens komen alle denkbare aspecten van het leren aan bod, geïllustreerd door opnamen van professionelen als Marissiaux, Neuckens, Anthoine, Corhay, Schollaert of een stoet van nobele onbekenden: de beroepsopleiding, de gemengde school, de soepbedeling, de klas als doorgeefluik van ideologie (met vrolijke, als soldaat of verpleegster verklede kleuters bij het einde van de Eerste Wereldoorlog), vakantiekolonies... Er werd zelfs een heus klasje nagebouwd. In vitrines treffen we oude schoolrapporten en 'goede punten' aan - mijn grootouders hebben er vaak over verteld maar ik had er nooit een gezien. Dichter bij huis duikt het eerste hoofddoekje op, een blitse computerklas, de ziekenhuisschool en het alfabetiseringsproject waar de nieuwe verworpenen der aarde onze talen leren. Iemand moet dit allemaal bewaren, catalogiseren en laten zien. Het is goed dat het hier gebeurt, op een uurtje rijden van het rijke gewest Vlaanderen dat zo graag doet alsof het de toekomst verkavelt en dat het geheugen al te vaak negeert - als een braakland van de geest dat slechts door gekke geleerden en andere zonderlingen mag worden betreden.

Wat: de tentoonstellingen Dialogues d'intérieurs - Clara Gutsche, Du carmel au Musée en Rue des écoles Waar: Musée de la Photographie in Charleroi, Avenue Paul Pastur 11, Mont-sur-Marchienne (tel. 071/43.58.10). Toegangsprijs: 150 frank. De brochure Du carmel au Musée kost 280 frank, het boek Rue des écoles 590 frank. Wanneer: Tot 18 november. Dinsdag tot zondag van 10 tot 18 uur

Ons oordeel: Een mooi ensemble, waarin de nadruk voor een keer niet op de fotografie ligt maar op een vorm van (noodzakelijke) geschiedschrijving.

Een bloedend hart van Christus, een strijkplank en wat wasgoed scholen samen tot een stilleven

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234