Woensdag 01/12/2021

Van reybrouck of toch Lanoye?

Maandag wordt in Haarlem de felbegeerde AKO Literatuurprijs uitgereikt, goed voor 50.000 euro. Onder de zes genomineerden bevinden zich drie Vlamingen: Koen Peeters, Tom Lanoye en David Van Reybrouck. Kan Lanoye met Sprakeloos eindelijk zijn shortlistnominatie verzilveren of zet David Van Reybrouck zijn zegetocht met Congo. Een geschiedenis verder? Een prognose.

Je zou het haast vergeten te midden van alle Mulisch-eerbetuigingen, maar er wordt de volgende dagen ook nog bijzonder begerenswaardig schrijversmanna rondgestrooid. Maandag wordt in Frankrijk de Prix Goncourt uitgereikt en ’s avonds verzamelt de Nederlandse literaire fine fleur in het Teylers Museum in Haarlem, waar de AKO Literatuurprijs zijn winnaar lauwert. Genomineerde Koen Peeters gaat er met een laconiek gemoed heen: “Ik bekijk het als een vrolijk circus met de spanning die daarbij hoort. Er zijn dompteurs en jongleurs en wij, de schrijvers, zijn diegenen die hun hoofd in de muil van de leeuw leggen. Wij zijn er volkomen aan overgeleverd.”

De triomfator mag in ieder geval met 50.000 euro en een sculptuur van Eugène Peters naar huis. De AKO Literatuurprijs, die jaarlijks het beste Nederlandstalige fictie- of non-fictieboek bekroont, kiest daarbij opvallend vaak voor grote kleppers. Vorig jaar was Erwin Mortier met Godenslaap aan het feest. Toch oogt de zeskoppige shortlist van 2010 redelijk onorthodox en is ze zichtbaar het resultaat van moeizame jurydeliberaties. De Vlaamse letteren, die met Dimitri Verhulst (Libris 2009), Bernard Dewulf (Libris 2010) en Erwin Mortier (AKO 2009) recent nogal wat Nederlandse topprijzen binnenrijfden, mogen weer niet mopperen. Van de acht Vlamingen op de longlist bleven er drie over: Tom Lanoye met zijn haast homerisch bejubelde moederhommage Sprakeloos, David Van Reybrouck met zijn monumentale Congogeschiedenis én, verrassender, Koen Peeters met zijn kleine, ‘averechtse’ Kempische familieroman De bloemen.

Meer verbazing wekten de namen van de drie Nederlanders: de in Vlaanderen wonende Oscar van den Boogaard met Meer dan een minnaar, Willem Jan Otten en zijn essaybundel Onze lieve vrouwe van de schemering en Kees van Beijnum met Een soort familie. Want waarom liet de jury Thomas Rosenboom, Annejet van der Zijl, Cees Nooteboom of Franca Treur aan de kant?

Andere vaststelling: geen enkele vrouwelijke auteur op de ‘toplijst’. Vreemd voor een jury onder voorzitterschap van de Nederlandse Groen Links!-politica Femke Halsema, met verder ook Fleur Speet en Sylvia Dornseiffer in de rangen (naast Knack-recensenten Frank Hellemans en Maarten Dessing plus Jeroen Overstijns).

‘Luiaards in de jury’

Maakt het juryrapport ons wijzer over de opties? Amper. Het bevat enkel zes ronkende laudatio’s over de genomineerde boeken. Arjan Peters werd vorige week driftig over “de AKO-farce” en “de luiaards die in de jury zitten”: “Een heel jaar lezen en dan met zo’n vodje voor de dag komen... Geen enkele verantwoording voor de willekeur.” Jurylid Hellemans geeft ons wél toelichting over het globale aanbod van 430 boeken: “Veel familiegeschiedenissen en genealogie, zowel in het roman- als in het non-fictiegenre: het lijkt alsof heel Nederland - en in mindere mate ook Vlaanderen - zich autobio graaft. Het viel me ook op dat de vergrijzing in boekenland toeslaat, met een rist boeken over palliatieve zorg en het levenseinde. Spijtig misschien dat er geen echt jongere auteurs bij ons de finish hebben gehaald. Maar daar heb je de debuutprijzen voor, zeker?”

Wie de shortlist wikt en weegt, zal ook zonder chauvinisme moeten toegeven dat het soortelijk gewicht van de Vlaamse nominees groter is. De voornaamste Nederlandse outsider is Oscar van den Boogaard. Meer dan een minnaar wordt door de jury omschreven als “lenig”, “monter”, “intrigerend” en “een virtuoos melodrama” tegen de achtergrond van de ramp met de Herald of Free Enterprise. De doortimmerde compositie van zijn boek ving veel lof. Maar had Van den Boogaard niet al straffere romans geschreven? Bij Kees van Beijnums Een soort familie, een roman over twee broers worstelend met het pacifistisch activisme van hun ouders, geschreven in een “sobere, niet-sentimentele stijl”, is moeilijk voor te stellen dat de jury aan één zeel zal trekken. NRC serveerde het “futloze realisme” van het boek genadeloos af. Idem voor Willem Jan Ottens essaybundel Onze lieve vrouwe van de schemering, met nochtans onmiskenbaar vernuftige essays over zowel schrijvers als filmmakers. Het resultaat werd “wollig” geheten. Koen Peeters dan maar? Hij schreef met De bloemen “een roman over zijn familieleden als waren ze unieke planten die hij botaniseert om ze zo van de ondergang te redden”, zo luidt de laudatio. Peeters, allicht vooral de poulain van jurylid Jeroen Overstijns, lijkt zelf niet erg in zijn kansen te geloven. Maar dat het boek deze week de F. Bordewijkprijs op zijn naam schreef, toont aan dat ook Nederland vatbaar is voor dit “klein Kempisch boekske” vol fijnmazig vertelplezier.

Nek-aan-nekrace

Het ultieme juryberaad wordt wellicht een nek-aan-nekrace tussen de twee boeken die de laatste maanden in Vlaanderen ook florissante verkoopcijfers konden voorleggen: Lanoyes barokke Sprakeloos en Van Reybroucks Congo. Een geschiedenis. Voor Lanoye kan de AKO een pijnlijke affaire worden als hij het wéér niet haalt. Eerder stond zijn flamboyante moederhommage op de shortlist van Gouden Uil en Libris maar viste hij tweemaal achter het net, iets wat ook Stefan Brijs met De engelenmaker in 2006 overkwam. En er zijn ongunstige voortekenen: het invloedrijke jurylid Frank Hellemans toont zich lang geen Lanoyeliefhebber. Kan hij over de streep getrokken worden? Nee, dan lijkt er veel makkelijker een consensus te vinden over Congo. Een geschiedenis. Wanklanken hoor je amper over Van Reybroucks roerige queeste door de geschiedenis van Afrika’s heart of darkness. Zelfs juryvoorzitster Halsema ventileerde openlijk haar enthousiasme. Van Reybroucks tour de force behaalde verder al de Libris Geschiedenisprijs evenals de J. Greshoffprijs. Slechts één argument spreekt tegen de Brusselaar: nog maar tweemaal in de AKO-geschiedenis ging een non-fictieboek met de hoogste eer lopen. Breekt zondagskind Van Reybrouck - verwend door publiek én jury’s - de ban?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234