Vrijdag 15/01/2021

Van naïeve buurmeisjes tot hysterische furies

We weten dat vrouwen in staat zijn tot verschrikkelijke daden. En toch, zo zegt de Nederlandse terreurexperte Beatrice de Graaf, zijn we nog altijd geshockeerd als een terrorist een vrouw blijkt te zijn en vellen we een oordeel op basis van haar vrouw-zijn. Terroristes zijn daarom meestal ofwel hysterische furies ofwel naïeve meisjes.

De ophef rond haar nieuwe boek Gevaarlijke vrouwen - portretten van vrouwelijke terroristen en terreurverdachten - had ze niet verwacht, zegt Beatrice de Graaf (36). Ze kreeg negen weken geleden een baby, is nog in zwangerschapsverlof en plande daarom geen presentatie. Ze wilde nog even onder de radar blijven. Maar toen kwam in oktober het nieuws dat de Nederlandse Tanja Nijmeijer, lid van de Colombiaanse FARC en een van de vrouwen die ze beschrijft in haar boek, zou deelnemen aan de vredesonderhandelingen in Oslo. Sindsdien heeft de hoogleraar conflict en veiligheid in historisch perspectief aan het Centre for Terrorism and Counterterrorism (Universiteit van Leiden) zowat heel de Nederlandse pers te woord gestaan en staan ook Belgische journalisten in de rij. Een van haar hoofdpersonages is immers 'onze eigen' Malika el Aroud, de internetjihadiste die sinds 2010 in de gevangenis van Brugge een celstraf van acht jaar uitzit.

Wat zijn de grootste verschillen in de manier waarop we oordelen over mannelijke en vrouwelijke terreurverdachten?

"Bij vrouwelijke verdachten is er altijd zo veel emotie in het spel, zo veel extra ruis tussen datgene wat ze werkelijk hebben gedaan en de manier waarop ze werden beschreven of waargenomen door de samenleving. Ofwel worden ze razendsnel tot hysterische furies of ontaarde moeders bestempeld. Ofwel worden ze onderschat. Bij Tanja Nijmeijer werd over een hoog Che Guevara-gehalte gesproken. Ze werd afgeschilderd als een naïef meisje. Terwijl ze toch maar lid is van een terreurbeweging die aanslagen pleegt. Het gaat bij vrouwen ook vaak om hoe ze eruit zien, hoe ze overkomen."

"Bij mannen gaat het over hun daden zelf, hun functie binnen de groepering, hun invloed. Hoe vaak werd over zijn rol als vader gesproken bij Osama bin Laden? Zelden. Even zelden werd hij bestempeld tot 'die macho uit de woestijn'. Terwijl de vrouwen in mijn boek ofwel de ontaarde moeder waren, ofwel de zwarte roos uit Alabama of, nog, de fanatieke verloofde. Neen, bij Osama bin Laden ging het over zijn verantwoordelijkheid voor 9/11, zijn leiderschap over Al Qaida, zijn visie op de jihad."

"Die stereotypering komt omdat we nog altijd geschokt zijn als vrouwen gewelddaden plegen. Vrouwelijke terroristen zijn een kleine minderheid, waardoor hun daden nog meer opvallen. Bovendien past hun gedrag niet in het verwachtingspatroon dat we van vrouwen hebben. Een vrouw geeft leven, ze ontneemt het niet. Als een vrouw willens en wetens de weg van het terrorisme opgaat, moet dat wel een verschrikkelijk monster zijn, zo proberen we dat dan te verklaren. Of we gaan haar daden vergoelijken of verzachten, zoals bij Nijmeijer, zodat we ze kunnen vatten."

"Je kan zeggen: ja, nou en, dat is nu eenmaal zo. Maar zo'n stereotypering heeft gevolgen voor de vrouw in kwestie en voor de maatschappij. Je zet die vrouwen ten onrechte in de verkeerde hoek als je hen gevaarlijker maakt dan ze zijn of, net andersom, hun acties bagatelliseert. Als ze als te gevaarlijk wordt neergezet, ontneem je zo'n vrouw de kans om uit haar radicalisering te geraken. Dat zagen we bij Ulrike Meinhof, van de Baader-Meinhofgroep (ook de Rote Armee Fraktion genoemd, AE). Die vrouw had nog niets gedaan, geen enkel schot gelost, maar het Duitse gerecht had al de prijs van tienduizend mark op haar hoofd gezet. Ze werd overal met man en macht gezocht, waardoor ze werd gedwongen onder te duiken en ze niet meer terug kon. Natuurlijk weet ik niet of ze wel terug wilde, maar in ieder geval werd ze daarin op voorhand al belemmerd. Of, omgekeerd, als je de daden van een vrouw onderschat, berokken je de maatschappij net veel schade."

Wie van 'uw' vrouwen hebben we het meest onderschat?

"Beat Zschäpe. Ze is in november aangeklaagd voor volledige medeplichtigheid aan het plegen van tien moorden met hoofdzakelijk slachtoffers van Turkse origine (de zogenaamde kebab-moorden, AE). Beate groeide op in het voormalige Oost-Duitsland en was al jong een extreem rechtse militant. Ze vond zielsverwanten in Uwe Böhnhardt en Uwe Mundlo. Jarenlang heeft niemand doorgehad dat zij geen gezellig drietal waren, maar een stelletje terroristen. Beate heeft bewust haar vrouwelijkheid gebruikt om in de buurt waar ze woonden, verdenkingen weg te nemen. Als de twee mannen daar alleen hadden gewoond, zou dat vragen hebben opgeroepen. Twee mannen die af en toe voor enkele dagen lang vertrekken met een kampeerwagen (om te gaan moorden, AE), die vaak van auto wisselden, die geen duidelijk werk hadden? Maar Beate kon, omdat ze vrouw was, alle mogelijke verdenkingen wegnemen. De Duitse autoriteiten hebben ook veel te lang onderschat dat vrouwen in rechts-extremistische kringen best gewelddadig konden zijn en daarom kwam ze ook nooit in het vizier van inlichtingendiensten."

"En de stereotypering bleef ook doorgaan na de dood van de twee Uwes en Beate's arrestatie. Ze werd het naziliefje genoemd, er werd gesproken over Bonnie en de twee Clydes, of Beate en de twee Uwes. De romantiek die rond hen hing, werd benadrukt. Veel minder werd gesproken over haar exacte rol binnen de groep of haar werking in Duitse rechts-extremistische kringen. Nochtans was zij degene die veel contacten had die hun daden faciliteerden. Ik vind Beate Zschäpe dan ook de gevaarlijkste vrouw in mijn boek."

De Belgische Malika el Aroud staat ook in uw boek. U beschrijft hoe jihadisme voor haar een emancipatiemiddel was en vindt haar tegelijk een lastig geval.

"Malika was al vrij oud toen ze begon met haar internetforum waarin ze opriep tot de gewapende jihad. De doorsnee terrorist of terreurverdachte is tussen 18 en 25 jaar. Zij had al een heel leven achter de rug toen ze zich begon als internetjihadiste. Ze had zich ontworsteld aan een moeilijk gezin, was slachtoffer geweest van ongelukkige relaties, was afgekickt van drugs. Pas daarna zocht ze haar toevlucht tot het Centre Islamique Belge in Sint-Jans-Molenbeek (het notoire centrum dat werd geleid door de extremistische sjeik Bassam Ayachi, AE), waar ze radicaliseerde. Ze zocht en vond een man die er net zulke radicale ideeën als zij op nahield. Met deze man, die later de Afghaanse krijgsheer Masoud zou vermoorden, trok ze naar Afghanistan. Daar leefde ze in Jalalabad, vlakbij de familie Bin Laden. Voor haar was dat een gelukkige tijd. Toen ze, nadat haar man omkwam bij zijn aanslag, terugkeerde naar België vond ze de samenleving kil en afstandelijk. In haar biografie schrijft ze dat niemand haar hier de warmte en liefde kon geven die ze ginder had gevonden."

"Malika vond kort daarna een andere man die haar dat vroegere gevoel wel kon geven (Moëz Garsalloui, die onlangs in het Pakistaanse Waziristan omkwam, AE) en zette zich daarna in voor de digitale jihad. Ze werd veroordeeld tot acht jaar cel voor het aansturen van terroristische netwerken. Een jongeman de haar forum nauw volgde, zou naar Afghanistan getrokken zijn en daar gedood."

"Ik vind haar een lastig geval omdat ze zelf geen aanslag heeft gepleegd. Is ze dan wel een terroriste of niet? Opmerkelijk is ook dat ze jarenlang haar gang kon gaan op die website zonder dat iemand iets ondernam. Intussen gaf ze zelfs interviews aan zenders als CNN waarin ze haar jihadistische boodschap benadrukte. Jarenlang kon Malika zich ongestoord ontwikkelen tot boegbeeld van de internetjihad."

Zelden schoppen vrouwen het tot de top van een groepering. Een glazen plafond voor terroristen, noemt u het.

"De terroristische wereld blijft er een van mannen. Vaak wordt gedacht dat vrouwen het wel goed doen in linkse seculiere organisaties, maar dat klopt niet. We spreken wel over de Baader-Meinhofgroep, maar in werkelijkheid was het niet Ulrike Meinhof maar Andreas Baader die de touwtjes in handen had. Tsjetsjeense jihadistische organisaties bestaan zowat dertig procent uit vrouwen, maar zij zijn bij uitstek het wapen van de man. Letterlijk ook: ze worden ingezet als kanonnenvlees. Zelf hebben de vrouwen in die organisatie dan ook niets te zeggen."

"Ja, Tanja Nijmeijer gaat nu wel mee onderhandelenen voor vrede tussen de FARC en Colombia, maar is dat een teken dat ze een hoge positie heeft? Of wordt ze enkel gebruikt als het - mooie - gezicht van de organisatie? Bij de FARC is zowat veertig procent vrouw. Maar Tanja schrijft zelf in haar dagboek: 'Elke woensdag is het raak, dan mag iedereen een sekspartner kiezen. De mannen mogen eerst.' (Ironisch) Dat klinkt lekker geëmancipeerd."

Zijn de redenen waarom vrouwen terrorist worden anders dan die van mannen?

"Er is vorig jaar een briljant boek verschenen over vrouwelijke terroristen, geschreven door de Amerikaanse terreurexperte Mia Bloom. Maar zij beweert daarin wel dat vrouwen radicaliseren onder individuele motieven. En ze noemt daarbij de vijf R's: rape, redemption, respect, relation, revenge (verkrachting, verlossing, respect, relatie en wraak). Dat vind ik een beetje kort door de bocht. Die motieven gelden eveneens voor mannen, zo werd al aangetoond. Misschien met uitzondering van verkrachting, waarbij een vrouw in een islamitische omgeving haar eer of die van haar familie zal willen zuiveren door het plegen van een zelfmoordaanslag."

"Maar radicalisering is veel complexer dan een opgelopen trauma. Het is een veel langer traject waarop verschillende factoren invloed hebben. Hoe anders de radicalisering verklaren van de Tsjetsjeense Zarema Moezjachojeva? Zij wilde zich voor een café in Moskou opblazen maar verzaakte daar op het laatste moment aan? Zarema's verhaal kan je niet loskoppelen van de Tsjetsjeense oorlogen, noch van de rebellenorganisatie die daar de plak zwaait noch van de cultuur en tradities die doorwegen in haar regio. Ze verloor beide ouders toen ze jong was. Haar echtgenoot, die de rebellen hielp, stierf in duistere omstandigheden. Haar kind werd door haar schoonfamilie van haar afgenomen. Het waren al die omstandigheden die haar in de richting van het zelfmoordterrorisme dreven."

"Zarema's verhaal is bijzonder tragisch. Ze heeft zich uiteindelijk, toen ze voor dat café stond, niet opgeblazen. Je zou denken dat de Russische autoriteiten daar rekening mee zouden houden, dat ze begrip zouden hebben voor meisjes in haar situatie. Misschien, zo opperde ze zelf, zou ze een voorbeeld kunnen zijn voor al die meisjes die eruit wilden stappen maar niet konden. Maar ze werd veroordeeld tot twintig jaar cel. Moskou maakte haar tot symbool van alle Tsjetsjeense zelfmoordterroristes, de zogenaamde Zwarte Weduwen, die zich wel hadden opgeblazen. Ze werd als vrouw verantwoordelijk voor het leed van de Russen. Niet om wat zij had gedaan, maar wat andere vrouwen voor haar hadden gedaan."

Er is geen sluitende definitie voor terrorist. Wie terrorist wordt genoemd hangt vaak af van het tijdperk en de samenleving waarin de daden worden gepleegd.

"Neem nu de Amerikaanse Angela Davis in de jaren zestig en zeventig. Ze was een Black Powericoon en werd tot terroriste bestempeld door de Amerikaanse overheid. Ook de media zijn daarin een tijd lang gevolgd. Haar demonisering had vooral te maken met de persoonlijke preoccupatie van president Richard Nixon. Die zag in haar de belichaming van alles waar hij een gruwelijke hekel aan had. Ze was feministe, zwart, communiste, stond op de barricades, hield vlammende toespraken. Daar kon die man niet mee om. Net zomin als J. Edgar Hoover, het toenmalige hoofd van het FBI. Samen hebben ze haar ook neergezet als terroriste, terwijl ze dat helemaal niet was. Nu, ze heeft van die demonisering wel kunnen profiteren om in het Oostblok uit te groeien tot statussymbool van het anti-Amerikanisme en gefêteerd te worden door leiders als de Oost-Duitse sterke man Erich Honecker."

Beatrice de Graaf, Gevaarlijke vrouwen -Tien militante vrouwen in het vizier, uitgeverij Boom

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234