Maandag 17/06/2019

Aanslag Christchurch

Van meme tot moord: is er een link tussen ‘nieuw rechts’ en extreemrechtse terreur?

Dylann Roof vermoordde in 2015 negen zwarten in een kerk in Charleston, VS. Beeld AP

Extreemrechts geweld neemt toe, net als de populariteit van het gedachtegoed. Maar valt er ook een lijn te trekken tussen een racistische meme op een obscuur forum en het vermoorden van mensen?

Minstens 49 doden, 40 zwaargewonden. Extreemrechts heeft zich gisteren van zijn bloedigste kant laten zien in Christchurch, Nieuw-Zeeland. Australiër Brenton Tarrant voerde een raid uit op twee moskeeën, live te volgen op Facebook.

Dat radicaal rechts moorddadig uit de hoek kan komen, is geen primeur. Het bekendste voorbeeld is Anders Breivik, die in Noorwegen bij een aanval op een socialistisch jeugdkamp 77 mensen vermoordde in 2011. In ons land schoot Hans Van Themsche in 2006 een meisje van twee en haar Malinese oppas op straat neer. 
Wat nieuw is, is dat de dader Tarrant zich lijkt in te schrijven in een breder verhaal, of toch op zijn minst die schijn wil wekken. In zijn manifest, waarin hij zijn aanslag verantwoordt,  hanteert hij eenzelfde discours en stijl als extreemrechtse bewegingen zoals Generatie Identiteit. Die is actief in verschillende Europese landen, maar niet in België. Dries Van Langenhove heeft ooit een afdeling willen oprichten, zonder succes. Daarna startte hij met Schild & Vrienden.

Anders Breivik viel in 2011 een jeugdkamp in Noorwegen aan en doodde 77 mensen. Beeld AP

Tarrant was, net als die groeperingen, actief op obscure, afgeschermde internetfora als 8chan en Discord. Hij gebruikt dezelfde memes en ranzige inside jokes die populair zijn bij ‘nieuw rechts’. Ook de titel van zijn manifest, ‘The Great Replacement’, toont dat hij de beweging goed kent. Het verwijst naar een werk van Renaud Camus, de Franse inspirator van het Front National, die betoogde dat het blanke volk verdrongen zou worden door nieuwkomers. Camus is een van de grote helden van Generatie Identiteit. 

Discours in de lift

Is er dan meer aan de hand? Extreemrechts geweld is in elk geval in opgang. Een rapport van Europol van juni vorig jaar waarschuwt voor het toegenomen gevaar op geweld vanuit de politieke uitersten. Een onderzoek van de Nederlandse inlichtingendiensten wijst erop dat het aantal dodelijke aanslagen van extreemrechts in West-Europa is toegenomen. In Duitsland waren er sinds 2017 meer dan 2.000 gewelddaden tegen vluchtelingen en moslims, met als hoogtepunt de incidenten in het Oost-Duitse plaatsje Chemnitz afgelopen zomer. 

In ons land blijft de dreiging vooralsnog beperkt. “We merken dat het extreemrechtse discours duidelijk in de lift zit”, zegt Paul Van Tigchelt, baas van het antiterreurorgaan OCAD. “Maar van geweld is er nog geen sprake geweest.” Toch volgen zijn diensten alles nauw op. Er staan op de terreurlijst van OCAD sinds kort ook extreemrechtse (en extreemlinkse) personen, niet enkel geradicaliseerde moslims.

‘Hier is uw migratiepact’ stond er op het vuur­wapen van de dader geschreven. Ook de munitiemagazijnen waren door Brenton Tarrant gedecoreerd met referenties: van historische oorlogen tussen moslims en het Westen tot recente conflicten. Hij lijkt zich duidelijk in te willen schrijven in een breder verhaal. ‘Heel vaak hebben lone-wolfdaders wel degelijk een netwerk, zij het online. Het is tegenover die community dat die aanslagplegers zich willen bewijzen’, zegt een expert. Beeld rv

Als verklaring voor de herwonnen populariteit van extreemrechts wijzen de veiligheidsdiensten naar de polarisering rond het migratiedebat. Ook hebben de terreuraanslagen van IS de voedingsbodem verder verrijkt. “Bovendien vinden de radicaal rechtse groupuscules elkaar eenvoudig via internet en de sociale media”, zegt Van Tigchelt. “Dat geeft een versterkend en globaliserend effect, net zoals dat bij de IS-aanhangers het geval was.”

Maar de ideologische fond werd eigenlijk al gelegd sinds 2008, weet Ico Maly, verbonden aan de universiteit van Tilburg. Hij deed onderzoek naar de invloed van extreemrechts. “Toen is in de VS hard aan de theorie gewerkt", vertelt hij. "Schrijvers als Julius Evola werden gepromoot, maar ook Carl Schmitt (nazifilosoof, RW) en Georges Sorel (die de fascisten inspireerde, RW) werden van onder het stof gehaald. Vanaf 2015 werden die ideeën verder verspreid, via een heel netwerk aan rechtse sites. Breitbart was daar de bekendste, en minst radicale, van. Toen is de opgang van het gedachtegoed pas echt begonnen.”

Obscure groepen

Voor alle duidelijkheid: die radicaal rechtse groeperingen houden zich niet bezig met aanslagen. Inlichtingendiensten gaan er ook niet van uit dat er zich een soort terreurnetwerk aan het vormen is. Wel hebben die groeperingen mogelijk als inspiratie gediend.

“Generatie Identiteit heeft zich altijd weggehouden van geweld”, zegt William Allchorn, adjunct-directeur bij het Centre for the Analysis of de Radical Right. Het Britse onderzoekscentrum wil alle info over extreemrechts in kaart brengen. “Wat in Christchurch is gebeurd, ligt in de lijn van eerdere extreemrechtse aanslagen: een lone wolf, die zelf in gang is geschoten en zich gebaseerd heeft op het idee dat het blanke volk zal verdrongen worden door nieuwkomers.”

Maly nuanceert: de term van lone wolf is volgens hem intussen aan hernieuwing toe. “Heel vaak hebben die daders wel degelijk een netwerk, zij het online”, vertelt hij. “Het is tegenover die community dat die aanslagplegers zich willen bewijzen.” 

Dat hij in zijn manifest speelt met verwijzingen die bekend zijn binnen die obscure groepen, lijkt dat te bevestigen. “De tekst lijkt niet enkel bedoeld voor journalisten of bezorgde burgers”, zegt Allchorn. “Maar even goed voor een extreemrechts publiek.”

Kan Tarrent dan op zijn beurt mensen op ideeën brengen? Hij liet zich naar eigen zeggen inspireren door Breivik, maar ook Dylann Roof, die in 2015 negen zwarten vermoordde in een kerk in Charleston, in de VS. “Dat is zeer moeilijk in te schatten”, denkt Maly. “Al zullen we vroeg of laat opnieuw geconfronteerd worden met een terreuraanslag van extreemrechts.” 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden