Dinsdag 06/12/2022

Politiek

Van knoeien met kindergeld tot worstelen met diversiteit: zijn Open Vld en sp.a nog te vertrouwen?

John Crombez en Gwendolyn Rutten. Beeld Thomas Sweertvaegher
John Crombez en Gwendolyn Rutten.Beeld Thomas Sweertvaegher

Gwendolyn Rutten wil opnieuw voorzitter worden van Open Vld en John Crombez schreef een boekje over de sp.a van de toekomst. Toch lijken ze allebei volledig het noorden kwijt. Van knoeien met kindergeld tot worstelen met diversiteit: zijn de twee paarse partijen van weleer ideologisch nog te vertrouwen?

Joël De Ceulaer

Nee, het was geen verspreking, geen vergissing, geen onbezonnen idee dat ondertussen alweer van tafel is geveegd. Het was serieus bedoeld. Toen Open Vld-voorzitter Gwendolyn Rutten een maand geleden - twee dagen na de sint - voorstelde om de kinderbijslag te koppelen aan een inschrijvingsplicht in de kleuterschool en taallessen voor de bijbehorende moeders, méénde zij dat. Zij had daarover nagedacht.

Niet nodeloos diep, wellicht, maar lang genoeg om geen ontoerekeningsvatbaarheid te kunnen pleiten. Lang genoeg om de stelling te rechtvaardigen dat Open Vld misschien met volle gas en gestrekte vleugels afstevent op de ideologische afgrond.

Ze hebben één troost, de liberalen: de socialistische collega's van de sp.a zijn er niet veel beter aan toe. Ook bij hen wenkt de ideologische ontsporing. En ook bij hen is de visie van de voorzitter op de kinderbijslag daarvan een pijnlijk symptoom - een van de vele pijnlijke symptomen. De twee partijen die elkaar aan het einde van de vorige eeuw nog vonden in het paarse project, zijn al een hele tijd ideologisch aan het zwalpen. En dat gezwalp steekt schril af bij de heldere en duidelijke keuzes van hun belangrijkste concurrenten, respectievelijk N-VA en Groen.

Nu John Crombez een boekje heeft geschreven over de toekomst van de sociaaldemocratie - Ctrl+Alt+Del - en Gwendolyn Rutten sinds vorige week mikt op een nieuwe ambtstermijn aan het hoofd van de liberalen, kan het geen kwaad om eens na te gaan waar en hoe het allemaal zo verkeerd is gelopen.

Laten we eerst dat snode plannetje van Gwendolyn Rutten eens onder de loep nemen: de kinderbijslag koppelen aan inschrijvingsplicht en taallessen. Toen ze daar op 8 december in De Standaard mee uitpakte, was dat eigenlijk geen spectaculair nieuws. Haar partijgenote Freya Saeys, lid van het Vlaams Parlement, had exact hetzelfde idee in september al gelanceerd. Ze reageerde toen op het N-VA-voorstel om vluchtelingen niet meteen kindergeld te geven, maar pas na enkele jaren, trapsgewijs.

De liberale onderbuik

Dat vond Saeys een uitstekend voorstel, zei ze, en daarom deed ze er graag nog een schepje bovenop: koppel voorwaarden aan de uitkering van de kinderbijslag, zoals bijvoorbeeld die inschrijving in de kleuterschool. Die voorwaarden zouden dan niet alleen gelden voor vluchtelingen, maar voor iedereen. Lees: voor nieuwkomers die thuis geen Nederlands spreken en hun kinderen niet of maar heel zelden naar de kleuterschool brengen.

Toen Gwendolyn Rutten in september haar partijgenote Saeys steunde, steeg uit de liberale onderbuik meteen gemor op. Open Vld mocht de N-VA niet achternalopen, vonden sommigen, onder wie oudgedienden zoals Els Ampe en Bart Somers. Maar ook de nog jonge Kortrijkse liberaal Arne Vandendriessche durfde het aan om zijn voorzitter terecht te wijzen: "Onze maatschappijvisie verliest het keer op keer van de strategie", schreef hij in een scherp opiniestuk in deze krant. "Sommige partijen zijn enkel bezig met strategie. Met politieke recuperatie. Rechts afdekken door zwarte ballonnetjes op te laten, gestuwd door tegenvallende peilingen. Wij toch niet?"

null Beeld dm
Beeld dm

Rutten gaf geen krimp en volhardde in de boosheid. Het idee om de kinderbijslag aan strenge voorwaarden te koppelen, is ondertussen een officieel partijstandpunt. En van enig gemor op de liberale banken is geen sprake meer. Het was de voorbije maand erg stil, daar in de onderbuik van Open Vld. Dat kan drie dingen betekenen: of de Bart Somersen en Arne Vandendriessches mogen niet meer protesteren, of ze durven niet meer te protesteren, of ze zien het probleem niet meer. Wat zou het ergste zijn voor een liberaal: geen lef hebben, gecensureerd worden of ideologisch ontsporen?

Niet echt, maar écht

Want dat is het wel degelijk: een ontsporing. Knoeien met kindergeld is een aanval op de essentie van de welvaartsstaat zoals die vandaag functioneert. De kinderbijslag is een uitkering die maar aan één voorwaarde gekoppeld is: u moet zich voortgeplant hebben. U mag arm of rijk zijn, ziek of gezond, lui of werkwillig, liberaal of socialist - als u over nageslacht beschikt, krijgt u elke maand een som geld van de overheid. Simpel. Er is weliswaar discussie over de vraag of u voor een tweede en derde kind wel meer moet krijgen dan voor het eerste kind, maar de essentie blijft helder: de kassa rinkelt overal even luid. Ook in gezinnen die dat geld helemaal niet nodig hebben. Omdat mama partijvoorzitter is, bijvoorbeeld. Of omdat papa bijvoorbeeld Marc Coucke heet.

Als Rutten consequent was, dan weigerde ze haar eigen kindergeld. In De geëngageerde burger, het boekje dat ze in 2013 publiceerde, en opdroeg aan haar kinderen, schreef ze dat haar partij de ambitie heeft om "meer en beter te doen voor wie het écht nodig heeft, in plaats van te veel mensen een klein beetje te helpen, waardoor uiteindelijk iedereen teleurgesteld of verbitterd geraakt". Let vooral op het accent: ze wil niet meer en beter doen voor wie het echt nodig heeft, nee, ze schrijft bij herhaling dat ze meer en beter wil doen voor wie het écht nodig heeft.

Is al dat kindergeld dan geen verspilling? Mja, misschien. Een beetje wel. In Vlaanderen wordt zo elk jaar toch een kleine vier miljard euro uitgedeeld, ook aan gezinnen die het niet echt - en zeker niet écht - nodig hebben. Maar, zo zullen alle architecten van de welvaartsstaat zeggen: dat kindergeld schraagt de legitimiteit van ons systeem, het houdt de herverdeling verdedigbaar en verteerbaar.

Gwendolyn Rutten. Beeld Photo News
Gwendolyn Rutten.Beeld Photo News

Daarom zullen we een liberaal of sociaaldemocraat niet snel horen zeggen dat we het kindergeld van Marc Coucke of Gwendolyn Rutten maar beter kunnen afpakken. Daarom is de kinderbijslag onvoorwaardelijk. Voor iedereen. En daarom is het verbijsterend dat sp.a-voorzitter John Crombez het stiekem blijkbaar eens is met dat snode plan van Rutten. Al zal hij dat niet meer hardop zeggen.

Het citaat van Crombez

Officieel is de sp.a vandaag tegen dat voorstel van Rutten. Vlaams Parlementslid Freya Van den Bossche liet begin december haar verontwaardiging op Twitter meteen de vrije loop. Kindergeld moet universeel blijven, vond ze: "Het is een onvoorwaardelijk recht van het kind, voor het kind. Dat afnemen creëert geen kansen. Het creëert armoede." Een paar minuten later voegde ze daar nog een tweet aan toe: "Kindergeld afnemen van kinderen die er het meest nood aan hebben. Ik word met de minuut bozer. Waar halen ze het?"

Waar halen ze het? Goede vraag. Op Twitter volgde prompt een antwoord. Thomas Leys, coördinator van de politieke studiedienst van Open Vld, had een interessant interview met John Crombez opgeduikeld. Een interview dat vorig jaar verscheen, in het mei-nummer van het politieke maandblad Sampol, dus lang vóór de heisa rond Rutten.

In dat interview zei Crombez het volgende: "Sp.a moet sterker worden in micropolitiek. Eerder dan de multiculturaliteit te gaan uitleggen, moeten we actievere politiek voeren, standpunten innemen. Ik ben voorstander van verplichte kinderopvang op jonge leeftijd. Daarom niet de hele week, maar wel voor alle kinderen. Een mogelijkheid is om daar een stuk kindergeld van afhankelijk te maken."

Jawel. U leest dat goed. Het liberale voorstel waar de sp.a vandaag zo tegen tekeergaat, werd eerder al ten berde gebracht door niemand minder dan de sp.a-voorzitter zélf. In het bijzijn van drie serieuze interviewers, die hem - zo blijkt bij een telefonische check bij ieder van hen - geen woorden in de mond hebben gelegd: Sampol-hoofdredacteur Wim Vermeersch en politieke wetenschappers Dave Sinardet en Carl Devos.

Mocht u zich afvragen hoe Crombez, zelf ook een fervent twitteraar, reageerde op dat citaat en de vele vragen die hem daarover werden gesteld: niet. Het oude sp.a-adagium indachtig: we zullen erover zwijgen en hopen dat het overwaait. Ook de Vlaamse Wetstraat-pers liet het onderwerp bizar genoeg liggen. Alleen journalist Paul Cobbaert van De Zondag kwam onlangs terug op dat beruchte citaat, in een gesprek met sp.a-kopstuk Johan Vande Lanotte, die er - toegegeven - een hele sluwe draai aan wist te geven. "We zouden eigenlijk kinderopvang moeten verplichten voor elk kind", zei Vande Lanotte. "Minstens één dag per week. Je kunt dat zelfs gratis aanbieden. Je geeft een stukje minder kindergeld en in ruil krijgen de ouders gratis kinderopvang."

Was het dát wat Crombez bedoelde? Nee hoor, dat was hoegenaamd niet wat Crombez bedoelde. Tijdens een debat in de Vooruit op 20 mei vorig jaar, net na de publicatie van dat ene interview in Sampol, hoorde menig toeschouwer de huidige sp.a-voorzitter het voorstel herhalen dat zijn eigen partij vandaag zo heftig bestrijdt: wie zijn kinderen niet naar de kleuterschool stuurt, pakken we een deel van het kindergeld af.

Vandaag bestrijden wat je gisteren zelf hebt voorgesteld? Het is zo ongeveer de definitie van het werkwoord zwalpen: doelloos en ongericht bewegen. Zowel Open Vld als sp.a is doelloos en ongericht aan het bewegen - zo doelloos en ongericht dat steeds minder kiezers in het stemhokje nog de moeite nemen om goed te mikken.

John Crombez. Beeld PHOTO_NEWS
John Crombez.Beeld PHOTO_NEWS

Eerlijk, eerlijk, eerlijk

Als ze wil scoren bij de kiezer, moet een politieke partij in hoge mate voorspelbaar zijn. Mensen moeten weten waarvoor een partij staat, wat ze eraan hebben. Om nog even bij dat kindergeld te blijven: wat N-VA en Groen daarover denken, is volmaakt voorspelbaar - N-VA is vóór de koppeling aan kinderopvang of kleuterschool, Groen is daar tégen. De N-VA zal altijd geneigd zijn om ten aanzien van de zwakkeren in de samenleving een tikje strenger en kordater te zijn, soms op het hardvochtige af. Groen zal altijd geneigd zijn om ten aanzien van die zwakkeren wat milder en guller te zijn, soms allicht op het naïeve af. Wie voor die partijen kiest, weet dat en voelt zich door hen vertegenwoordigd.

Bij Open Vld en sp.a is dat in een aantal opzichten niet meer het geval. Over een aantal cruciale thema's zijn die twee partijen sterk verdeeld, waardoor ze nu eens de ene kant en dan weer de andere kant opgaan, afhankelijk van wie op dat moment toevallig de dienst uitmaakt. Om dat gezwalp op een iets positievere manier te vertalen: zowel Open Vld als sp.a is nog op zoek naar haar 21ste-eeuwse identiteit, en wel op twee essentiële thema's. Eén: ze weten nog niet precies hoe ze de welvaartsstaat willen moderniseren. Twee: ze zijn er nog niet uit hoe ze moeten omgaan met de toenemende diversiteit in onze samenleving.

Geen wonder dat ze precies op het kruispunt van die twee thema's zo vlotjes uit de bocht vliegen - waar de welvaartsstaat raakt aan diversiteit, bijvoorbeeld als het gaat over kindergeld voor mensen die geen Nederlands spreken en/of hun kinderen niet naar de kleuterschool sturen. Die kinderbijslag is in een partijprogramma misschien een detail, maar het is aan de details dat principes zich het best laten toetsen.

Vrijdag verscheen van John Crombez een boekje waarin hij een aantal lijnen uitzet en vragen stelt over de welvaartsstaat van de toekomst. Een erg concreet boek is dat niet geworden. De sp.a-voorzitter wil naar eigen zeggen vooral het debat openen en schetst een utopie. Hij droomt van totale tewerkstelling, wil een basisinkomen voor jongeren en iedereen die - om welke reden ook - niet werkt, en vindt dat elke vorm van inkomen op dezelfde manier moet worden belast.

Helaas is het werkstuk van Crombez soms wat zweverig van toon, niet geheel onvergelijkbaar met dat van Rutten. Zo pronkt de wolligste term uit de sociaaldemocratische woordenschat op haast elke pagina: eerlijk. Alles moet eerlijker, vindt Crombez. Een plan waar niemand ook maar enig bezwaar tegen zal hebben. Bestaan er partijen die pleiten voor oneerlijkheid?

De vraag is dus: wat is eerlijk?

Lessen van Janssens

Wel, er waren eens twee Vlaamse sociaaldemocraten die daar een ernstig en becijferd boek over schreven, over eerlijkheid in de 21ste eeuw. De ene leeft vandaag nog lang en gelukkig als voetbalbaas, de andere als professor. Zij heten Patrick Janssens en Frank Vandenbroucke. In hun boek Voor wat hoort wat uit 2011, dat een ijkpunt zou moeten zijn in elke discussie over de welvaartsstaat, staat onder meer het volgende: "In de mate dat migratie rechtstreeks of onrechtstreeks leidt tot meer mensen die uitkeringen ontvangen uit het bijstandssysteem of die een beroep doen op sociale dienstverlening zonder dat belastingen of bijdragen worden betaald, vormt dat een bedreiging van ons systeem. Dat is geen morele maar een economische vaststelling. En een relevante: in Antwerpen is vandaag meer dan 60 procent van de leefloontrekkers via een of andere vorm van migratie ons land binnengekomen." Was getekend: Patrick Janssens, toen nog burgemeester van Antwerpen.

Hoe zou John Crombez reageren als de huidige burgemeester van Antwerpen, N-VA-voorzitter Bart De Wever, zoiets zou zeggen? En wat zou Freya Van den Bossche dan tweeten?

Janssens en Vandenbroucke wilden een voorzet geven voor 'een nieuw sociaal contract', een grondige hertekening van onze welvaartsstaat, die - in de woorden van de auteurs - te cash heavy is en niet aangepast aan de nieuwe sociale realiteit. Veelzeggend detail: ofschoon Janssens en Vandenbroucke van de kordate strekking waren, vond die laatste de koppeling van kinderbijslag aan schoolbezoek 'een te vergaande piste'.

Janssens had wel een idee dat in die richting ging, maar bij meerderjarige spijbelaars in plaats van bij kleuters: "Waarom overwegen we niet om een deel of zelfs het volledige kindergeld uit te betalen aan meerderjarige scholieren in plaats van aan hun ouders? Dat geeft ons ook de mogelijkheid om (een gedeelte) van dat kindergeld in te houden bij spijbelgedrag."

Ander pittig detail: toen N-VA-Kamerlid Valerie Van Peel onlangs suggereerde om het leefloon van verslaafden af te pakken als ze niet afkicken, verstuurde Freya Van den Bossche weer een boze tweet: "Een nieuwe dag, een nieuw idee om kwetsbare mensen in armoede te storten." Als ze Voor wat hoort wat had gelezen, dan zou ze weten dat Patrick Janssens daarin dit schreef: "Tegenover het leefloon voor een alcohol- of drugsverslaafde kan de verplichting staan om bestaande behandelingen effectief te volgen."

Eigen geslacht eerst

Om maar te zeggen: twee van de voormalige sterkhouders van de sp.a, die de partij nog maar pas verlaten hebben, hielden er een ideologische visie op na die hier en daar botst met wat de partij vandaag officieel uitdraagt. Dat is nogal, euh, verwarrend. Te vaak van het ene been op het andere springen is ook slecht voor de ruggengraat.

Vandaag vindt de sp.a dat Bart De Wever en zijn N-VA de harde, conservatieve Britse psychiater Theodore Dalrymple achternalopen. Toen ze nog OCMW-voorzitter in Antwerpen was onder Patrick Janssens, verklaarde sp.a-boegbeeld Monica De Coninck in Knack dat Dalrymple wel degelijk een punt heeft, en ze gebruikte daarbij zelfs het p-woord waarmee rechts doorgaans links belachelijk maakt: "Je mag mensen niet doodpamperen."

In Antwerpen kwam de voorbije jaren ook die andere breuklijn aan het licht waarop de sp.a nog altijd niet definitief positie heeft gekozen: diversiteit. Patrick Janssens voerde het hoofddoekverbod in dat Yasmine Kherbache vandaag bestrijdt - in de wetenschap dat Monica De Coninck daar als militant vrijzinnige nog altijd vóór is. Mede daarom is de sfeer bij de Antwerpse kameraden totaal verziekt. Dat is meer dan een sacochengevecht, wat sommigen ervan probeerden te maken. Dat is, opnieuw: ideologisch gezwalp. En dat maakt de partij onbetrouwbaar. De sp.a lijkt zo een ideologische windhaan.

Maar dat geldt ook voor Open Vld, inzake diversiteit. De Mechelse burgemeester Bart Somers heeft al bij herhaling expliciet gezegddat hij geen enkel probleem heeft met een hoofddoek achter het loket, de Tongerse burgemeester Patrick Dewael pleitte onlangs in de Kamer voor een compleet hoofddoekverbod achter alle mogelijke loketten. Somers hield nog niet zo lang geleden in het Vlaams Parlement een gloedvol betoog om racisme en discriminatie eindelijk eens "offensief" aan te pakken; zijn partij lijkt hem ook op dat punt niet echt te volgen. In De geëngageerde burger schrijft Rutten dat wie solliciteert met een vreemde naam "bij voorbaat kansloos" lijkt. Ze geeft zelfs de indruk dat nogal erg te vinden. Maar over wat ze daaraan denkt te doen: geen woord.

En het pijnlijkste, meest onliberale standpunt dat Rutten ooit heeft ingenomen, leunt daarbij aan. Als liberaal is zij vanzelfsprekend tégen verplichte quota voor mensen van vreemde origine, op de werkvloer bijvoorbeeld. Dat is ideologisch perfect verdedigbaar: een liberaal is tegen elke vorm van discriminatie, ook positieve discriminatie. Daarom is de hele Open Vld bijvoorbeeld ook tegen quota voor vrouwen in raden van bestuur. Of wacht, bijna de hele Open Vld. Rutten zelf stemde vóór vrouwenquota. Het moet zijn dat Rutten vindt dat vrouwen het écht nodig hebben, en andere groepen niet. Eigen geslacht eerst. Zelfs denktank Liberales schudde het hoofd bij zoveel ideologisch gezwalp.

Er zijn al veel lelijke dingen gezegd over N-VA-voorzitter Bart De Wever, en niet alle Vlaams-nationalisten zijn even gelukkig met die Belgische regering van hem, maar één ding moet je hem nageven: als het over de welvaartsstaat of diversiteit gaat, dan durft hij duidelijke en krachtige standpunten in te nemen. De Wever is een aanbodpoliticus: zijn partij is te nemen of te laten. Dat geldt ook voor Groen, die een principieel wereldbeeld steevast vertaalt in consequente voorstellen.

Geen aanbod, wel reactie

Bij Open Vld en sp.a is die duidelijkheid nu al een paar jaar zoek. Op een aantal klassieke thema's, fiscaliteit bijvoorbeeld, blijven ze doorgaans consequent en voorspelbaar. Maar op de grote nieuwe vraagstukken van deze tijd - hoe hervormen we de welvaartsstaat en hoe gaan we om met de toenemende diversiteit? - hebben ze nog geen antwoorden, toch nog geen écht heldere, duidelijke, betrouwbare antwoorden. Ze doen geen aanbod, maar reageren vaak gewoon op wat de concurrentie of de tegenstander doet.

Als de sp.a nu in de regering zou zitten, maakte ze de kinderbijslag misschien zelf wel afhankelijk van die inschrijvingsplicht in het kleuteronderwijs. En als de Open Vld in de oppositie zat, zou ze dat idee misschien bestrijden. Zou dat kunnen? Dat zou zomaar kunnen. Bart De Wever bepaalt vandaag niet alleen de koers van N-VA, maar ook die van Open Vld en sp.a.

Rest de vraag: quid CD&V? Welke plaats bekleden de christendemocraten in dit verhaal? Zwalpen zij ook? Of beschikken zij nog over een stevige ruggengraat? Laat dit een eerste voorzichtige hypothese zijn: als het over kindergeld en diversiteit gaat, lijkt de partij van Wouter Beke nog altijd redelijk voorspelbaar en dus betrouwbaar. CD&V is als regeringspartner van oudsher flexibel en compromisbereid, maar beschikt wel over een kern van fatsoen waarvan ze niet zal afwijken. Maar dat is stof voor een ander verhaal. Een verhaal waarvoor we eerst dat hele evangelie nog eens moeten herlezen.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234