Donderdag 20/01/2022

Van Grossvieheinheiten worden geen Grillettas meer gemaakt

Op een linguïstisch symposium aan de Berlijnse Humboldt-universiteit is het dezer dagen nog maar eens herhaald: de val van de muur heeft niet alleen een Wende (ommezwaai) tout court meegebracht, er heeft zich ook een Sprachwende voorgedaan. Zoals de DDR razendsnel in het westerse economische systeem is opgelost, zo is ook het typische DDR-Duits in nauwelijks enkele jaren tijd verdwenen.

Hoewel: in Oost-Berlijnse snacks kun je nog steeds naar een Grilletta vragen als je een banale Hamburger wilt, en huisvrouwen willen het nog steeds over de Konsum hebben als ze heel eenvoudig de supermarkt bedoelen. Zeldzaam zijn de mensen die het Zentralorgan gaan halen als ze de Zeitung willen lezen, of geld umrubeln in plaats van het te wechseln. Een van de mooiste DDR-woorden was ongetwijfeld het erg ambtelijke Grossvieheinheit - een dier dat beu zegt maar waarvan de echte naam te onrevolutionair heette - of nog Kulturschaffende ('cultuurschepper'), een woord dat in het Westen gewoon Künstler (kunstenaar) heette.

"Vlak na de hereniging," vertelt de Oost-Duitse linguïst Helmut Schönfeld, "begrepen de Oost-Duitsers niet de helft van wat de West-Duitsers hun vertelden. Er werd een massa nieuwe woorden over ze heen gestort, dingen waar ze nooit van gehoord hadden. Tegelijkertijd waren ze bang om Oost-woorden te gebruiken. Die voelden als een stigma aan."

Twintig jaar geleden werd nog gevreesd voor de toekomst van het Duits als eenheidstaal. Sommige academici gewaagden van twee verschillende talen, en aan deze en gene zijde van de muur weerklonken taalkundige verwijten als zou het Duits aan de overzijde tot louter politiek instrument zijn verworden. Woorden als Team gebruiken? De DDR-burgers walgden van zoveel imperialistisch of Amerikaans gedoe en hielden het wijselijk bij Kollektiv.

Omgekeerd spraken West-Duitse linguïsten van Verfall en Verwilderung als ze termen als het uit het Russisch afgeleide Datsche hoorden. West-Duitsers hielden het bij het traditionele Wochenendheim en bestempelden de Oost-Duitse taal als Partei-Kauderwelsch (partij-koeterwaals).

Hoewel de typische DDR-woorden veelal verdwenen zijn, heeft de modieuze Ostalgie-golf van de jongste jaren erin oude uitdrukkingen nieuw leven ingeblazen, zozeer zelfs dat er een woord voor is gevonden: neufünfländisch ('Nieuwvijflands', naar de vijf nieuwe Bundesländer). Zo zullen ze het in het Oosten halsstarrig niet over hereniging hebben, wel over de Beitritt (de toetreding), een positieve term die de indruk wekt dat de opname van de DDR in de Bondsrepubliek een vrijwillige keuze was. Andere Ossies vinden zelfs dat woord nog te zacht en hebben het liever over het nazi-achtige Anschluss, jawel.

(LD)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234