Donderdag 01/10/2020

Van geboorte tot voorbij de dood

Je wordt zelden vrolijk van acteurs die live naar hun 'roots' graven. Behalve als die acteur Bernard Van Eeghem heet. Al ruim tien jaar bijt hij zich vast in de zoektocht naar zijn natuurlijke moeder, al komt hij dan geen stap verder. Ook niet in If, zijn levensverhaal in anekdotes. In de plooien ervan zitten echter wonderlijke gedachten over de sukkelgang van het leven.

"Hij kan niet acteren", zei Wim Van Gansbeke ooit over deze performer, "maar is wel authentiek." Van Eeghem liet zich nooit tegenhouden door die halve sneer van de gevreesde criticus. Ook niet in If, waarin hij schabouwelijk zingt en houterig danst. Terwijl het publiek binnenkomt zingt hij in het midden van een grote lichtcirkel al een cantate van Bach van het blad. Zijn korrelige stem houdt zelden toon. Maar wat een bezieling. Daar gaat het om.

Eén vrouw heeft het in If alvast niet voor dat zingen. Katja Dreyer loopt het podium op, neemt de muziekstandaard en microfoons weg en stampt Van Eeghem van zijn stoel (net als God in het lied dus). Hij blijft voor dood achter. Omdat ze toch een stuk wil, wekt ze hem weer tot leven en dwingt hem Rudyard Kiplings gedicht 'If' te lezen. Daarin geeft Kipling wijze raad aan zijn zoon over hoe je man wordt. Van Eeghem kreeg het ook ooit van zijn vader cadeau als erfenis. Alweer bezwijkt hij.

Na nog een reanimatie lijst Dreyer per jaar belangrijke anekdotes uit van Eeghems leven op. Hij beeldt ze braaf en stuntelig uit. Tot de puberteitsjaren aanbreken. Plots doet hij niet meer mee. Hij wil het hebben over kunst, Picasso, Arte Povera. Hij begint ook als gek, met twee handen tegelijk, op de vloer te tekenen met krijt. Alsof dat de redding is. Tekenen doet hij overigens wel als de beste.

Dreyer prest hem echter om verder te vertellen. Ze schuwt gênante anekdotes niet. Tot ze bij Van Eeghems 62ste jaar, zijn huidige leeftijd, aanbelandt. Plots grijpt ze vooruit naar een verre toekomst, naar zijn 90ste en zijn 101ste verjaardag. Met die houdbaarheidsdatum van de performer in zicht maken ze er een einde aan. Vrolijk dansen ze op de cantate waarmee het stuk opende, maar deze keer in de uitvoering van een echte zanger. "Het is gedaan", mompelt Van Eeghem nog.

Een lange zoektocht

De anekdotes in If lijken bijna een excuus om een brandende vraag aan te kaarten: waar komen we vandaan, waar gaan we heen, en loont het allemaal de moeite? Voor Van Eeghem is die vraag extra prangend. Zijn moeder stond hem bij zijn geboorte af. Een Brugs kinderloos echtpaar adopteerde hem. De identiteit van zijn natuurlijke moeder kon hij nooit achterhalen. De vraag wat hij van haar - de natuur - en van zijn adoptieouders - de cultuur - meekreeg, liet hem nooit meer los.

Sinds hij zich vanaf 2004 steeds nadrukkelijker op theater stortte staat die vraag centraal. In de marge dook een tweede vraag op: wat blijft er over van ons eens we dood zijn?

Tekenen, schrijven, zingen, acteren: alles hangt bij Van Eeghem met alles samen. Alles verwijst naar die ene vraag van oorsprong en bestemming. Kwellende vragen. Van Eeghem: "Louis Aragon zei ooit dat een kunstenaar zijn kwellingen moet bezingen. If is geënt op jeugdherinneringen die in mijn geheugen gegrift staan. De momenten waarop ik voor het eerst iets beleefde: tegenslagen en beschamende ervaringen, maar ook grote ontdekkingen. Ik kies daarvoor omdat je alles minder intens beleeft als je ouder wordt. Herinneringen zijn dan ook minder scherp."

Mis als theater

De dood loert ook in If op de achtergrond mee. "Ik sterf in If een paar keer. Op theatrale wijze natuurlijk. Ik was al als kind behept met een drang om de dood na te spelen. Ik vleide mij in de tuin neer in een kist met een kruis erbij bijvoorbeeld. Ik was toen een jaar of tien. Misschien omdat ik als kind doordesemd was van de katholieke sfeer. Ik was ook misdienaar. Het theatrale van die missen intrigeerde mij. Missen zijn theater. Weliswaar altijd hetzelfde theater, maar het epistel en evangelie brengen variatie. Van die bijbelse verhalen gaat troost uit. Ze geven een perspectief. Ze geven de onontkoombare dood zin. Al is dat natuurlijk ook onzin, want het is maar door de dood dat het leven zin krijgt. Stel je voor dat je eeuwig zou leven. Dan zouden we nu samenleven met neanderthalers en Romeinen, allemaal met hun eigen leefwijze en klederdracht... Een verschrikking."

Het klinkt niet vrolijk. Toch stralen Van Eeghems stukken een onverwoestbare humor en relativeringszin uit. Hij beaamt. "Het leven is moeilijk. We worstelen allen met geboorte en dood, en tussenin met de liefde. Dan gaat het over ons voortbestaan als soort. Maar ondraaglijk vind ik het leven daarom niet. Ik zou graag oud worden, als mijn lijf mee wil. Het leven wordt pas ondraaglijk als je er niet lichtvoetig mee omgaat. We weten immers bitter weinig, behalve dat alles verdwijnt. Net zoals mijn tekeningen op de vloer verdwijnen doordat we er over dansen. Het is dus misschien allemaal voor niets. Misschien ook niet. Gelukkig heb ik die lichtvoetigheid wel en koester ik ze ook."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234