Vrijdag 27/05/2022

Van fundamentalist tot democraat

Vandaag beëindigt de Turkse premier zijn reis in de Arabische wereld in Libië. Een trip die Turkije op de kaart zette als het land dat het voortouw neemt in het Midden-Oosten en Recep Tayyip Erdogan (57) katapulteerde tot sterke voorman. Weinigen herinneren zich dat de man die nu een gematigde islamdemocratie predikt, zijn politieke leven begon als rabiate fundamentalist.

"Een seculiere staat heeft respect voor alle religies", had de Turkse premier gezegd voor zijn bezoek aan Egypte. "Niemand hoeft bezorgd te zijn voor seculariteit. Ik hoop dat Egypte een seculiere staat wordt." Hier en daar werden zijn woorden op gemor onthaald, vooral bij de Moslimbroeders. Maar het nieuwe Egypte is tegelijk gefascineerd door de Turkse premier, die het voortouw neemt en Israël op zijn plaats zet. Ook al dreigt daardoor een einde te komen aan de diplomatieke betrekkingen met de vroegere bondgenoot. Er is in de Arabische wereld bewondering voor de man die zijn land succesvol leidt onder een seculiere democratie met een regering geworteld in de politieke islam. "Egypte hoeft Turkije niet te kopiëren", schreef een columnist in de Egyptische krant Al-Masry Al-Youm, "maar moet wel geïnspireerd worden door wat er in dat land gebeurt."

Rolmodel

Gelovig, seculier en democratisch: Erdogan is een rolmodel geworden in de nieuwe Arabische wereld. Net als in Egypte was de reactie in Tunesië gisteren op het bezoek van de Turkse premier meer dan enthousiast. Vandaag volgt nog een bezoek aan Libië. Wie durft te beweren dat de populaire leider extremistisch is, wordt op ongeloof onthaald. Toch was de Turkse premier, die zich opwerpt als de nieuwe sterke leider van de Arabische wereld, vijftien jaar geleden nog een rabiate fundamentalist. Een poulain van de extremist Necmettin Erbakan, die het in 1996 schopte tot de eerste islamistische premier van Turkije maar al snel werd afgezet door het leger.

Recep Tayyip Erdogan was in die tijd burgemeester van Istanbul, een job die hij dankte aan zijn charisma en zijn volkse aard. Tijdens zijn verkiezingscampagne werd sterk in de verf gezet dat hij opgroeide in een relatief arm gezin. Dat hij limonade en sesambroodjes verkocht op straat. Dat hij graag, en goed, voetbalde. Zelfs zijn grootste tegenstanders, de ultraseculiere elite van de grootstad, moesten toegeven dat de man als burgervader wel capabel was. Erdogan verbeterde de vuilnisophaling en de watervoorziening. Bouwde bruggen en wegen, verminderde de luchtvervuiling. Maar, zo vroegen mannen die graag van een raki nipten, waarom moest hij alcohol verbieden in gemeentelijke restaurants? Vrouwen klaagden dat hij weigerde hen een hand te geven.

Het Turkse leger, de bewaker van seculariteit en Atatürks erfgoed, hield hem intussen nauwlettend in de gaten. Eén fout, en het was gedaan met de populaire burgervader. Die kwam er toen hij tijdens een toespraak een gedicht citeerde met versregels: "Minaretten zijn onze bajonetten, koepels onze helmen, moskeeën onze kazernes en gelovigen onze soldaten." Erdogan kreeg acht maanden cel en een levenslang verbod op het bedrijven van politiek.

Het werd daarna een beetje stil rond de man, maar in die stilte bereidde hij zijn comeback voor. En wat voor een. In 2001 maakte hij zijn nieuwe partij bekend: de AKP, de partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling. Een jaar later kwam hij zelf niet op, wegens het verbod, maar veegde zijn partij alle andere partijen van tafel. De AKP kwam alleen aan de macht en herhaalde dat scenario tijdens de verkiezingen van 2006 en afgelopen juni nog maar eens.

De AKP zei zonder meer islamitisch te zijn, maar pleitte tegelijk voor democratie en zei dat godsdienst en staat gescheiden moesten blijven. Geboren werd de islamdemocratie, sindsdien vaak een islamitische variant genoemd van de christendemocratie in het Westen. Erdogan kon, dankzij wetten gestemd door zijn eigen partij, het verbod op politiek bedrijven opheffen en werd niet veel later premier. Plots werd Turkije geconfronteerd met een nieuwe Erdogan, een die niet meer zei dat "democratie een tram is waar je naar believen van kunt afstappen". Of uitspraken in de mond nam als: "Goddank, ik ben een dienaar van de sharia". Dat hij, als semiprofessionele voetballer, zijn club vaarwel moest zeggen omdat hij zijn islamitische baard weigerde af te scheren, werd ook liever verzwegen.

EU-lidmaatschap

Premier Erdogan profileerde zich ook in Europa als dé leider die de hervormingen zou doorvoeren die nodig waren voor het EU-lidmaatschap. De macht van het leger werd ingeperkt, minderheden kregen meer rechten en de Turkse economie werd aangepakt. Met resultaat: was in 2002 het gemiddeld inkomen per inwoner jaarlijks nog zo'n 3.500 dollar, dan is dat nu bijna verdrievoudigd. De economie groeide jaar na jaar en van de financiële crisis die het Westen trof, voelde Turkije amper iets.

Ondanks die successen wantrouwt een groot deel van de bevolking de premier nog steeds. Veel seculiere Turken vrezen dat de man een geheime agenda heeft om Turkije om te vormen tot een streng islamitisch land. Dat zit er wellicht niet in, maar feit is wel dat de Turkse samenleving openlijk religieuzer is geworden. Er werden nooit zoveel moskeeën gebouwd als in de afgelopen jaren en islamitische scholen schieten als paddenstoelen uit de grond. Er kwamen strengere wetten op alcoholverkoop en -reclame. Erdogan ontpopte zich ook als een leider die slecht met kritiek kan omgaan. In eigen land worden critici hard aangepakt en belandden de afgelopen maanden tientallen journalisten achter de tralies in een schimmig gerechtelijk onderzoek naar mogelijke couppogingen.

De Arabische wereld ziet in de Turkse premier een held, maar Europa, en vooral Duitsland en Frankrijk, houdt Erdogan liever op afstand. Die weigering van een volwaardig EU-lidmaatschap was een van de belangrijkste redenen waarom Erdogan zich afkeerde van de EU en zijn blik richtte op de Arabische wereld. Ook de VS zijn er niet helemaal gerust op. Washington vreest met de twistzieke Erdogan een bondgenoot te verliezen in de gevoelige regio. Wat de Amerikanen over de Turkse premier denken, kwam met het grote WikiLeaks-lek aan het licht. De vijf grootste zwakheden van Erdogan, zo somde de VS-ambassadeur op, zijn: overspannen trots; de overtuiging door God te zijn aangesteld; een autoritaire loner te zijn; een overweldigend verlangen om aan de macht te blijven; en het feit dat hij vrouwen niet vertrouwt.

Het was in juni de laatste keer dat Erdogan mocht opkomen als premier, maar het is een publiek geheim dat hij het presidentschap ambieert. Dat ambt is nu in handen van zijn partijgenoot Abdullah Gül, maar komt in 2014 vrij.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234