Vrijdag 05/03/2021

Van fulltime CIA naar interim-premier

De nieuwe interim-premier van Irak, Iyad Allawi, heeft een duistere reputatie en een schimmig verleden in dienst van de Britse inlichtingendiensten en de CIA. Portret van 'een dikke Baathist' met veel geheimen.

Patrice Claude

Voor de VS en het Verenigd Koninkrijk, de twee poppenspelers die al vijftien maanden in Irak aan de touwtjes trekken, was Iyad Allawi geen evidente keuze als kapitein van het op drift geslagen schip. De referenties van Allawi, ooit een overtuigd lid van de Baath-partij, zijn niet schitterend: tweeëndertig jaar ballingschap buiten Irak, een duistere reputatie als zakenman, een politieke partij zonder aanhang bij de bevolking en vooral een obscuur verleden als agent van eerst MI6 en daarna ook de CIA.

Iyad Allawi was in het begin van 2003 de bron achter de spectaculaire bewering van de Engelse inlichtingendienst MI6 dat Saddam Hoessein over massavernietigingswapens beschikte die "in 45 minuten operationeel konden zijn", een grap die Tony Blair bijna zijn baan kostte. In Saddam Husssein, an American Obsession schrijven Patrick en Andrew Cockburn, twee ervaren Bagdad-correspondenten, dat hij de CIA in 1996 "een kolossaal fiasco" bezorgde, "bijna even erg als dat van de Varkensbaai".

Straks meer daarover.

Dokter Haïfa Al-Azzaui heeft de man in zijn jeugd goed gekend: "Als je in de jaren zestig geneeskunde studeerde in Bagdad, kon je niet om die dikke Baathist heen. Hij noemde zich een vakbondsman, wandelde met een pistool aan zijn riem over de campus en zat de meisjes tot aan hun deur achterna. Volgens Al-Azzaui is Allawi's doktersdiploma nep. "De partij heeft het hem bezorgd toen hij met een beurs van de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) naar Londen vertrok. Dat was zogezegd om verder te studeren, maar in werkelijkheid ging hij de Iraakse studenten in het buitenland bespioneren."

Op het einde van de jaren zestig werd Allawi voorzitter van de vereniging van Iraakse studenten in Europa. Het gaf hem de kans om veel te reizen, vriendschap te sluiten met andere jonge Arabische nationalisten en 'verraders' op te sporen, dissidenten van het eerste uur die, zegt dokter Azzaui, werden aangeklaagd en vaak streng gestraft.

De breuk met Saddam Hoessein, die vanaf 1969 vice-president van het land was, kwam officieel twee jaar later. Volgens sommige bronnen was het een persoonlijke twist, andere spreken van een politieke echtscheiding. Iyad Allawi was immers een historische Baathist van de oude stempel. Zoals de meeste jongeren in het Midden-Oosten van die tijd was hij socialist en Arabisch nationalist. Hij geloofde in de idealen van de revolutie. De ideologische 'afwijkingen' en de manier waarop Saddam en zijn clan uit Tikrit de partij plunderden zaten hem dwars.

Zoals we nog zullen zien, stond hij niet alleen.

Tony Soprano

Volgens de officiële geschiedschrijving verscheurde de gewezen voorzitter van de Iraakse studentenbond zijn partijkaart en vertrok hij in ballingschap. Eerst naar Libanon, daarna naar Londen. Hij was 27 en leek nog niet zo treffend als nu op Tony Soprano, de maffiabaas uit de beroemde Amerikaanse tv-serie.

Wat voerde hij in die periode uit? Niemand weet het. In geen enkel interview heeft hij er een woord over gelost. Volgens een korte biografie die de Coalitie in Bagdad heeft uitgedeeld, behaalde hij in 1976 zijn Master's in de geneeskunde en doctoreerde hij drie jaar later. Hij werkte als consultant voor de WGO en het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties. Was hij ook een geheimagent van de Baath-partij, zoals Patrick en Andrew Cockburn beweren? En werkte hij als dubbelspion voor de Britse MI6?

Hoe dan ook drongen op 4 februari 1978, zeven jaar nadat hij officieel was overgelopen, drie onbekenden zijn Londense villa binnen en bewerkten hem met een bijl. Hij werd gewond aan het achterhoofd, in de borst en in een dij. Zijn been werd "bijna afgehakt". De moordenaars lieten hem voor dood achter, maar hij overleefde de aanslag. MI6 liet hem discreet onder een valse naam opnemen in een ziekenhuis in Wales. Een jaar later dook hij weer op. Volgens zijn familie kwam er een anonieme dreigbrief: "Wij vinden je altijd, zelfs als je naar Mars vlucht." Voor Allawi, die geen enkel zichtbaar litteken van de aanslag draagt en niet eens hinkt, bewijst dit dat de moordenaars, die nooit werden geïdentificeerd, wel degelijk in opdracht van Saddam handelden.

Sommige mensen twijfelen aan de omstandigheden van de moordaanslag.

Professor Sadun Al-Doueimie, die in 2003 uit ballingschap naar Bagdad terugkeerde om er het Centrum voor Strategisch Onderzoek te leiden, gelooft echter in de officiële versie. Iyad Allawi was een belangrijke figuur in de Baath-partij. Hij wist veel en vertelde dat dan door aan MI6.

Daarom hadden de agenten van de Mukhabarat, de veiligheidsdienst van de Staat, de opdracht gekregen hem te liquideren. De toekomstige sleutelfiguur van het grote democratische Amerikaanse plan voor Irak verdween in elk geval van de radar.

In september 1980 viel Saddam Hoessein de Islamitische Republiek Iran aan, het begin van een slachting die acht lange jaren zou duren. Iyad Allawi, die nu een Brits paspoort had, bracht zijn tijd vooral door in de buurlanden van Irak: Jordanië, Syrië, Koeweit, Saoedi-Arabië. De telg van een grote familie van sjiitische handelaren uit Nassiriya, de zoon van een dokter die tijdens de monarchie in het parlement zat, de neef van een man die tot de val van de koning in 1958 minister van Volksgezondheid was, de kleinzoon van een hoge notabele die in 1932 deelnam aan de onderhandelingen over de onafhankelijkheid van het toenmalige Mesopotamië, die man had de politiek in zijn bloed. Hij bleef contact houden met Baathistische legerofficieren in Irak. Zij waren er net als hij van overtuigd dat Saddam het land naar de ondergang leidde, maar konden of wilden niet ingrijpen.

In 1983 kregen de Saoedische inlichtingendiensten belangstelling voor Allawi. Niet veel later stichtte hij in Jedda Radio Vrij Irak, die weinig opschudding veroorzaakte maar ervoor zorgde dat hij bleef meespelen. Tegelijkertijd ging hij in zaken - naar verluidt in de oliebusiness - en verdiende een mooi fortuin.

Desert Storm

Toen Operation Desert Storm in februari 1991 Saddam Hoessein uit Koeweit verdreef en het regime op instorten leek te staan, stichtte Iyad Allawi Al-Wifaq, het Iraq National Accord (INA). Doel: zich voorbereiden op de periode na Saddam, die niet lang meer kon uitblijven. Maar de legioenen van George Bush Sr. spaarden de dictator en Saddam bleef aan de macht. Een jaar later ging het INA onder druk van de Saoedi's en hun Amerikaanse en Britse bondgenoten in zee met een andere beweging, het Iraaks Nationaal Congres (CNI). Iyad Allawi kende de leider van die groep heel goed: Ahmad Chalabi was zijn aangetrouwde neef. Maar ze konden elkaar niet luchten.

Chalabi's schatrijke familie was in 1958 na de val van de monarchie met haar fortuin uit Irak vertrokken. In 1992, het jaar dat zijn neef werd gedwongen een verbond met hem te sluiten, werd Chalabi in Jordanië van bankzwendel beschuldigd en bij verstek tot 22 jaar gevangenis veroordeeld. Het tactische verbond van de neven zou niet veel opleveren.

Ahmad Chalabi, zwendelaar, zakenman en liberaal, was een verbeten vijand van de Baath-partij. Hij bewees dat in 2003, toen hij de Amerikanen aanzette tot een van hun grootste tactische blunders in bezet Irak: het wegzuiveren van alle Baath-leden en het ontmantelen van het leger en het openbaar bestuur. Iyad Allawi pakte het anders aan. Na zijn terugkeer in Bagdad werkte hij hard aan de rekrutering van zijn vroegere wapenbroeders en verzette hij zich tegen Paul Bremers suïcidale beleid van massale zuiveringen. Eigenlijk was er niets veranderd. Ahmad Chalabi had zijn Amerikaanse meesters al in 1995 overgehaald om een Iraakse volksopstand te financieren en te bewapenen, die hij zelf vanuit Koerdistan zou leiden. Allawi geloofde geen seconde in de kans op slagen van de opstand. Hij had gelijk. Het werd een bloedig fiasco.

Vier maanden later plande de CIA met de zegen van president Clinton, die in volle herverkiezingscampagne zat, een nieuwe staatsgreep. Deze keer was Chalabi's neef aan zet. Samuel Berger, een veiligheidadviseur van Clinton, herinnert zich dat Allawi, anders dan Chalabi, het vertrouwen van de Arabische regeringen van de regio genoot. De mensen die de operatie voorbereidden respecteerden hem. Hij was minder flamboyant dan zijn neef en leek minder gedreven door eigenbelang.

In het midden van januari 1996 kwam er schot in de zaak. De CIA zorgde voor 6 miljoen dollar, de Saoedi's en Koeweiti's deden eveneens een duit in het zakje. Jordanië diende als basis voor de staatsgreep, die door legerofficieren zou worden gepleegd.

Eind mei, een maand voor de geplande datum van de coup, vertelde de leider van het INA, die ook wel even in de schijnwerpers wou staan, aan The Washington Post dat er een 'geheime operatie' in aantocht was. De enige die hem geloofde was Saddam, die al een van zijn agenten in Irak had opgepakt. En hem aan het praten kreeg. Op 20 juni begonnen de arrestaties. In de volgende tien dagen werden dertig generaals terechtgesteld. Honderdvijftig anderen werden aangehouden en gefolterd. De bloedige zuivering kostte naar schatting achthonderd mensen het leven. "Een kolossaal fiasco", schrijven de gebroeders Cockburn.

Maar het was een geheim fiasco, dat geen enkel Amerikaans leven kostte en door de CIA met de mantel der liefde werd toegedekt.

Bondgenoten

Na de catastrofe van 1995 vond Chalabi nieuwe bondgenoten in het Pentagon. Allawi bleef de man van de CIA, MI6 en de Saoedi's. In juli 2003 kreeg hij de leiding van het Veiligheidscomité van de door Paul Bremer aangestelde en nu ontbonden Regeringsraad. Zijn neef, generaal Ali Allawi, en zijn zwager, Nuri Al-Badran, bekleedden meer in het oog lopende functies als minister van Defensie en minister van Binnenlandse Zaken. Geen van beiden zetelt overigens in het nieuwe kabinet.

Ten slotte kreeg Allawi ook de steun van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken (bij gebrek aan beter, zeggen de diplomaten). Op 27 mei werd hij premier van de voorlopige regering, tot groot ongenoegen van de Verenigde Naties en de Fransen. Allawi ligt daar niet wakker van: hij bevindt zich in een goede positie voor de grote verkiezingsronde van januari 2005.

Heeft Allawi kans op succes? "Met hem als premier is het een beetje alsof ons land met de CIA is getrouwd", zegt een Iraakse waarnemer die zich weinig illusies maakt."Maar in de huidige situatie, met het herstel van de openbare veiligheid als absolute prioriteit, is Allawi misschien het minste kwaad. Hij is een sjiiet maar houdt zich niet bezig met godsdienst. Hij staat aan de kant van de soennieten maar is er zelf geen. Hij heeft een goede verstandhouding met de Amerikanen, de Britten, de Saoedi's en alle regimes van de buurlanden. Behalve misschien met Iran. Eigenlijk wantrouwen alle kampen hem ongeveer even erg. Misschien is dat een voordeel."

"Je moet toegeven dat hij een sluwe strategie ontwikkeld heeft om aan de macht te komen", zegt een Europese diplomaat. "Eerst is hij in de restanten van de geheime diensten geïnfiltreerd en heeft hij ze gereorganiseerd. Daarna heeft hij vrede gesloten met de soennitische gewezen generaals van het leger, dat hij nu eigenhandig reconstrueert. Het is een oude strategie die haar waarde heeft bewezen."

Is Iyad Allawi de 'Iraakse democraat' die het Witte Huis het land heeft beloofd? Een bespottelijk idee, meent Al-Azzui, de directeur van Al-Jadida, de krant van de Iraakse socialisten: "Hij is een gewezen officier van de Mukhabarat, de geheime politie. Op de redactie noemen we hem nu al Saddam-zonder-snor." Maar Hamid An-Nueimi, een politieke wetenschapper van de universiteit van Bagdad, ziet het anders. "Natuurlijk is hij een democraat", zegt hij met een lachje. "Een Arabische democraat. Egypte en Algerije zijn toch ook democratisch?"

© Le Monde

'Als je in de jaren zestig geneeskunde studeerde in Bagdad kon je niet om die dikke Baathist heen. Hij noemde zich een vakbondsman, wandelde met een pistool aan zijn riem over de campus en zat de meisjes tot aan hun deur achterna. Overigens, zijn doktersdiploma is nep'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234