Zaterdag 03/12/2022

van Elvis tot Garbo

'The World's Most Photographed'

De glamour van de groten

In 'The World's Most Photographed', een expositie in The National Portrait Gallery in Londen, wordt de verhouding tussen fotografen en hun beroemde onderwerpen belicht. Wie manipuleert wie? Van Adolf Hitler tot Greta Garbo, van JFK tot Elvis.

Door Mark Moorman

Meestal worden foto's op exposities zo opgehangen dat het publiek het best mogelijke zicht op het beeld heeft. Zo niet bij een van de drukst bezochte tentoonstellingen in Londen deze zomer. Halverwege The World's Most Photographed in The National Portrait Gallery moeten we ons echt vooroverbuigen naar een serie diaatjes die op een lichtbak liggen.

Op deze dia's staat een oude vrouw die eruitziet als opgejaagd wild. Ze wordt in de straten van New York, kennelijk met een telelens, achtervolgd door fotograaf Ted Leyson. Het is duidelijk dat ze daar niet van gediend is. Ze werpt woedende blikken in de richting van de camera, loopt met doeken om haar hoofd of met een grote zonnebril op. De laatste foto werd op 9 april 1990genomen. Een week later overleed ze, op 84-jarige leeftijd.

De opgejaagde vrouw op de foto's is de legendarische (in haar geval geen te groot woord) filmster Greta Garbo. Zij was de grootste ster van haar generatie, maar ze deed in 1941 iets wat ongehoord was. Ze stapte uit de spotlights en verklaarde eenzijdig dat ze niet meer beroemd wilde zijn. De foto's van de geobsedeerde fan en fotograaf Ted Leyson bewijzen dat dat niet zomaar mogelijk is. Het publiek pikte het ook niet. Door te kiezen voor een opstelling waarbij je naar voren moet leunen om de dia's te bekijken word je vanzelf in de rol van voyeur gebracht. En het is dat voyeurisme dat wordt gevoed door de paparazzi.

Vóór 1941 was Garbo een van de meest gefotografeerde vrouwen in de wereld. In Londen zijn een paar van haar prachtige publiciteitsfoto's te zien, waaraan een select aantal van de beste glamourfotografen uit Hollywood meewerkte. De grote filmstudio's ontvingen in de jaren twintig en dertig naar schatting 32 miljoen brieven van fans per jaar. De meeste brieven waren verzoeken om foto's.

De samenstellers van de tentoonstelling en van de gelijknamige BBC-serie willen maar zeggen dat het meer de fotografen waren dan de filmmakers die het beeld van Greta Garbo hebben bepaald. Het lot van Garbo geeft ook aan dat als je eenmaal in het oog van de publiciteit staat, je er niet zomaar zelf uit kan stappen.

In Londen is een merkwaardig, maar fascinerend gezelschap samengebracht. De tien meest gefotografeerde mensen die we hier aantreffen - naast Garbo - zijn koningin Victoria, Mahatma Gandhi, Adolf Hitler, Audrey Hepburn, James Dean, John F. Kennedy, Marilyn Monroe, Elvis Presley en de enige nog levende beroemdheid Mohammed Ali. Lady Di ontbreekt, maar bij haar is de verhouding met kwaad- en goedwillende fotografen al uitputtend belicht, moeten de samenstellers hebben gedacht.

Bij de meeste beroemdheden vallen de verzamelingen uiteen in foto's die nadrukkelijk zijn gemaakt met toestemming van de geportretteerden - foto's die moesten bijdragen tot het publieke imago - en foto's die duidelijk een ander doel dienen. Dat kunnen natuurlijk ook foto's zijn die werden gemaakt voordat iemand beroemd was. In die zin is ook een pasfotootje van Gandhi, waarop hij gekleed is als een jonge zakenman, intrigerend.

Adolf Hitler had een soort hoffotograaf, Heinrich Hoffman, tot zijn beschikking, met wie hij nadrukkelijk werkte aan het verspreiden van zijn beeltenis, met de nadruk op zijn oratorische en leidinggevende capaciteiten. En die moesten dan vooral blijken uit de woeste gebaren en manische gelaatsuitdrukkingen. Tussen 1935 en 1945 maakten Hoffman en zijn assistenten naar schatting een half miljoen van dergelijke foto's van de Führer. Veel van deze beelden werden verwerkt in een serie kaartjes die verzameld kon worden. Sommige haalden het niet: in Londen is een merkwaardige foto van Hitler in rokkostuum te zien die kennelijk niet geschikt werd geacht en nooit gepubliceerd werd.

De belangrijkste fotograaf in het leven van Elvis Presley was Alfred Wertheimer, die in 1956 totale toegang had tot Presley en zijn clan en vierduizend foto's nam, in wat hij omschreef als available darkness. Het zijn eigenlijk de laatste spontane beelden van Elvis, voordat zijn manager, Colonel Parker, in de herfst van '56 een eind maakte aan de toegankelijkheid van The King. Parker had toen al een contract met een speelgoedfabrikant, die zorgde voor 72 verschillende producten met de beeltenis van Elvis erop. Afbeeldingen van The King moesten vanaf dat moment zorgvuldig bewaakt worden. In de jaren zeventig was de beeltenis van Presley de op één na meest verspreide ter wereld. The King moest alleen, typerend genoeg, Mickey Mouse vóór zich dulden, een muis die nooit tegen zichzelf in bescherming werd genomen.

The World's Most Photographed laat door de uitstekende selectie zien dat beroemdheden van dit kaliber in een dodelijke dans waren verwikkeld met het medium. Ze gebruikten het en ze werden gebruikt. Het monster kon zich altijd, zonder genade, tegen hen keren.

Een van de ontroerendste fotootjes is een klein portretje uit 1920 van een eenvoudig winkelmeisje. Je kunt ernaar kijken zonder dat je je schuldig voelt. Het is Greta Garbo, vlak voordat ze ontdekt werd. n

info

The World's Most Photographed, tot en met 23 oktober, National Portrait Gallery, St. Martin's Place. Dagelijks geopend van 10 tot 18 uur.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234