Woensdag 14/04/2021

Van Dyck, de builenpest en het bijgeloof op Sicilië

Twaalf schilderijen, één tekening en een magistrale kunstenaar. Meer is er niet nodig om een heerlijke tentoonstelling te maken.

De Londense Dulwich Picture Gallery belicht met Van Dyck in Sicilyhet verblijf van de Vlaamse schilder Antoon Van Dyck op het Italiaanse eiland in 1624-'25, terwijl de pest er genadeloos woedde.

In 1621 was Antoon van Dyck uit Antwerpen vertrokken om de grote Italiaanse meesters te gaan bestuderen. Zijn uitvalsbasis was Genua, een havenstad waarmee Antwerpen handelsbetrekkingen had en waar nogal wat Vlaamse schilders verbleven. In korte tijd slaagde Van Dyck erin een van de meeste gegeerde portretschilders van de welvarende stad te worden. In het spoor van Veronese, Titiaan en zijn leermeester Rubens, die twintig jaar daarvoor ook geruime tijd in Italië had verbleven, ontwikkelde Van Dyck het levensgrote portret vol sierlijkheid en raffinement.

Toen hij in de lente van 1624 de vraag kreeg van de onderkoning van Sicilië, Emanuele Filiberto van Savoye, om diens portret te komen schilderen in Palermo, aarzelde de 24-jarige schilder niet. Maar zijn verblijf zou veel langer duren dan we tot nu toe wisten en langer dan hij aanvankelijk had gepland.

Met dat indrukwekkende portret van Emanuele Filiberto begint de tentoonstelling in de intieme, door en door Britse Dulwich Picture Gallery, in het zuiden van Londen. De Spaanse onderkoning van Sicilië kijkt ons zelfbewust en krijgshaftig aan. Hij draagt zijn stalen, delicaat vergulde harnas, waarmee de opvallende, kanten molensteenkraag sterk contrasteert. Naast hem rust op de tafel een helm met een kleurrijke vederbos.

17de-eeuws fotoshoppen

Het gelukkige toeval wil dat het authentieke harnas bewaard is gebleven en de reis vanuit Madrid naar Londen heeft gemaakt. Het harnas, oorspronkelijk in Milaan gemaakt voor de achttiende verjaardag van Emanuele, was alleen nog maar een pronkstuk toen hij zich op z'n 36ste door de Vlaamse meester liet portretteren. De onderkoning was te dik geworden, maar dat probleem loste Van Dyck handig op: al schilderend fotoshopte hij. Het resultaat is een meesterlijk portret, waaruit de adembenemende stofbehandeling van Van Dyck blijkt: het harnas heeft volume, is zwaar en toch geraffineerd.

Het portret van de onderkoning wordt geflankeerd door een zelfportret van de schilder, dat hij op z'n 20ste maakte. Hij was een vroegrijp kunstenaar, in tegenstelling tot Rubens en Rembrandt. Het portret laat een jongeman zien met blozende wangen en de schaduw van een baard, die schuchter 'in de lens kijkt'. Het derde schilderij van Van Dyck in de eerste zaal is een snapshot van Desiderio Segno, een rijke handelaar uit Palermo.

Van Dyck was niet van plan om lang in de Siciliaanse hoofdstad te blijven, maar nauwelijks enkele maanden na zijn aankomst sloeg de builenpest toe. De eerste tekenen van de epidemie dateren van 7 mei 1624, een maand later gingen de poorten van de stad onherroepelijk dicht. Van Dyck kon Palermo niet meer verlaten. De dood kwam wel heel dichtbij, want Emanuele Filiberto van Savoye stierf op 3 augustus aan de pest. Van Dyck werd blijkbaar niet besmet. Mocht de schilder daar overleden zijn, de kunstgeschiedenis had er helemaal anders uitzien.

Van Dyck greep de gelegenheid aan om de bijna legendarische, 96-jarige portretschilderes Sofonisba Anguissola in Palermo te bezoeken. Hij schetste haar 'naar het leven' in zijn notitieboek, schilderde een portret van haar en maakte aantekeningen in het Italiaans: "Ze heeft een goed geheugen en is kwiek van geest, bijzonder voorkomend, en hoewel ze blind is door haar ouderdom wil ze nog altijd schilderijen van dichtbij bekijken."

In zijn dagboek tekende hij ook acrobaten en acteurs uit de commedia dell'arte, en een heks met een strop om haar hals - scènes die hij in de straten van Palermo moet hebben gezien. Helaas zijn die tekeningen alleen in de catalogus opgenomen. Die 'heks' was een slachtoffer van het geloof dat de builenpest een straf van God was. Alleen een mirakel - en de vervolging van heksen - kon de stad van de totale ondergang redden.

Blijvende faam

Toeval of niet, in juli 1624 worden in een grot op de Monte Pellegrino nabij Palermo, menselijke beenderen gevonden, die al snel toegeschreven worden aan Sint Rosalia, de heilige die eerder al aanbeden werd om de pest te bezweren. Van Dyck kreeg enkele opdrachten om Rosalia als beschermster van Palermo te schilderen. Net zoals de schilder jaren later het beeld van de Engelse koning Charles I voor het nageslacht zou bepalen, creëerde hij ook hét icoon van de Siciliaanse heilige: een mooie vrouw met loshangende blonde haren, gehuld in een bruine pij. Dat is tot op heden het standaardbeeld van de heilige, die in Palermo nog jaarlijks met een processie geëerd wordt.

Dulwich toont de vijf bekende schilderijen die Van Dyck van Rosalia maakte. Ze hebben hem blijvende faam bezorgd. Op een ervan knijpt een engeltje zijn neus dicht - de pest wordt immers met stank geassocieerd. In Palermo vielen in totaal enkele tienduizenden slachtoffers. In de herfst van 1625 kon Van Dyck de stad verlaten.

In Dulwich Picture Gallery zijn alle schilderijen samengebracht die de Vlaming op Sicilië maakte, inclusief een dramatische Rubensiaanse steniging van de heilige Stefanus en een ingetogen Sint Jan, beïnvloed door Caravaggio, die twintig jaar eerder ook op Sicilië had gewerkt. Eén groot altaarwerk hangt in Palermo en kan niet reizen. Maar Van Dyck moet nog meer hebben geschilderd: in archiefstukken wordt melding gemaakt van een geeuwende man, een graflegging en een reeks olieverfschetsen, die tot op heden zoek zijn. Dulwich heeft met de compacte tentoonstelling een krachttoer volbracht. In drie sfeervolle zalen met bruiklenen uit musea als het Prado, Metropolitan en de Liechtensteincollectie, toont het de verscheidenheid en het meesterschap van Antoon van Dyck én vertelt het een boeiend, nauwelijks bekend verhaal. Jammer dat dergelijke expositie niet naar ons land komt, maar ze is de reis naar Londen meer dan waard.

Orpington Line vanuit Victoria Station naar treinstation West Dulwich. Tien minuutjes te voet, bewegwijzerde wandeling. U heeft genoeg aan een metroticket, geldig voor drie zones. www.dulwichpicturegallery.org.uk.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234