Zaterdag 28/11/2020

AchtergrondGeschiedenis

Van ‘De robots komen in opstand’ tot ‘We zullen met te veel zijn’: zo keek men vroeger naar de toekomst

Prent uit 1910 over hoe het (tele)werk er in het jaar 2000 zou uitzien.Beeld RV

Ze kunnen in cartoons zitten, films of boeken. Toekomstbeelden vergroten uit wat er op dat moment aan de gang is. In een nieuw studieboek maakt historicus Stijn Van de Perre er handig gebruik van om het over de grote thema’s als vrouwenrechten, de technologische evolutie of het klimaat te hebben. 

1883: Vrouwen zullen de wereld overnemen in 1953 

Hoe zou de wereld eruitzien in de twintigste eeuw? Die vraag hield de Franse illustrator Albert Robida zodanig bezig dat hij er in 1883 een hele bundel met tekeningen over uitbracht, Le vingtième sciècle. Een van de tekeningen toont hoe vrouwen zich bewapenen om de mannen te verdrijven. Tegen 1953, zo voorspelde Robida, zijn de vrouwen aan de macht. 

Het is een van de prenten die Stijn Van de Perre in zijn nieuw boek Zorgen voor morgen beschrijft. Hij wil daarmee een historische reflectie bieden over onze huidige samenleving. Alle discussies die we vandaag voeren, gaan eigenlijk al eeuwen terug. “Daarom gebruik ik ze ook zo graag in mijn lessen”, zegt Van de Perre. “De beelden tonen ons hoe relevant geschiedenis is en ze leren ons ook heel veel over het moment waarop ze gemaakt zijn.

“Als je goed kijkt naar die prent, dan voel je hoe mannen tegen die opkomende vrouwenbeweging aankeken in 1883. Dat vrouwen stemrecht zouden krijgen, waar de suffragettes rond 1900 voor ijverden, was in de ogen van het patriarchaat ondenkbaar. 

“Maar tegelijk met die patriarchale angstbeelden ontstaat er ook een literaire golf met feministische utopieën. Annie Denton Cridge schrijft in haar boek Mans’ Rights uit 1870 over een samenleving waarin mannen gediscrimineerd worden. Daarin gaan de vrouwen de mannen uiteindelijk helpen emanciperen.” 

1920: De robots komen in opstand 

De Tsjechische schrijver Karel Čapek bracht in 1920 zijn toneelstuk Rossum's Universal Robots in première. Daarin produceert de fabriek Rossum aan de lopende band robots, die worden ingeschakeld als goedkope werkkrachten. Dat gaat heel goed, tot de robots in opstand komen en mensen uitmoorden. Čapek is de eerste om het concept ‘robot’ te introduceren, afgeleid van het Tsjechische ‘robota’, dat duidt op ‘gedwongen arbeid’.  Zijn toneelstuk vat meteen de kansen en de gevaren van technologie. 

“Eigenlijk schrijft Čapek over wat er zou gebeuren als robots zelf intelligentie zouden krijgen”, zegt Van de Perre. “Wat is dan nog het onderscheid tussen mens en machine? De angst voor machines zie je in de 19e eeuw al opduiken bij Karl Marx. Voor hem zijn machines werktuigen van het kapitalisme, die als monsters arme arbeiders mee uitzuigen. De idee dat industriële vooruitgang welvaart zou brengen voor iedereen, ging hij op die manier doorprikken.

“Nochtans is er tot aan het begin van de Eerste Wereldoorlog in 1914 een sterk geloof in dat vooruitgangsoptimisme. Pas als mensen zien dat nieuwe technologieën – zoals het machinegeweer – ingezet worden om anderen op grote schaal te vermoorden, keren ze zich daarvan af.” 

Opstand van de machines, prent uit 1921.Beeld RV

1948: De overheid gaat alles controleren

Het bekendste en meest beangstigende toekomstbeeld komt allicht van de Britse schrijver George Orwell. Hij schreef vlak na de Tweede Wereldoorlog zijn Nineteen Eighty-Four. De inspiratie voor een samenleving waarin iedereen door de staat gecontroleerd wordt, hoefde hij niet ver te zoeken. Nazi-Duitsland was net verslagen en de wereld was verdeeld in twee blokken: het Westen aan de ene, de Sovjet-Unie aan de andere kant.

“Er zijn verschillende manieren van controle die een staat kan uitoefenen”, zegt Van de Perre. “In 1984 stuurt het regime zijn onderdanen door hen te manipuleren met verkeerde informatie, of door woorden te schrappen uit de taal, het bekende Newspeak. 

“Die discussie over hoe ver de staat mag gaan om mensen in de pas te houden, zie je nog erg vaak terugkomen. Bijvoorbeeld als het gaat over camera’s voor de politie. Maar ook voor de corona-app is daar goed over nagedacht. Het bleek niet eenvoudig om zo’n app te bouwen, die mensen met respect voor de privacyregels waarschuwt dat ze een hoogrisicocontact hebben gehad.” 

Historicus Stijn Van de Perre.Beeld RV

1851 en 1994: Gaan we niet met te veel zijn? 

Op deze wereldbol leven vandaag zo’n 7,5 miljard mensen. Die populatie is in korte tijd razendsnel toegenomen. In 1804, slechts tweehonderd jaar geleden, is pas de kaap van de 1 miljard gerond. Maar al in cartoons uit de 19de eeuw zijn zorgen omtrent overbevolking terug te vinden. In 1851 maakt George Cruikshank een prent over Londen, waar mensen zelfs in zwevende ‘ballonwoningen’ moeten gaan wonen, of op het water, omdat er op het land geen plaats meer is. 

“In de 19de eeuw had het denken over overbevolking vooral met armoede te maken”, zegt Van de Perre. “Sociale denkers als Thomas Robert Malthus vreesden dat met een bevolkingstoename de armoede echt uit de hand zou lopen. Er zouden te weinig bestaansmiddelen zijn voor te veel mensen. Dat denkbeeld zie je tot in de jaren 60 nog vaak terugkeren. Vanaf dan merk je een verschuiving en gaat het meer over de draagkracht van onze planeet. Vandaag ligt de bezorgdheid vooral bij de ecologische last, die overbevolking met zich zou meebrengen. Daar is het nog maar de vraag of we op tijd kunnen ingrijpen.”

Filmposter van 'Zero Population Growth', 1972.Beeld RV
Beeld RV
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234